Orta Çağ el yazmalarının parşömenlerinde koyun çiçeği virüsünün DNA'sı bulundu

Avrupa'nın en tanınmış Orta Çağ el yazmalarından bazıları, sayfalarında beklenmedik bir biyolojik sır saklıyormuş. Dublin Üniversite Koleji'nin (UCD) öncülük ettiği uluslararası bir ekip, parşömen yapımında kullanılan hayvan derilerinde koyun çiçeği virüsünün (SPPV) antik DNA'sını tespit etti. Çalışma, bu yıkıcı hastalığın Avrupa koyun sürülerinde modern çağdan çok önce dolaştığına dair ilk genetik kanıtı sunuyor.

Parşömenin içindeki virüs izi

Araştırma Science Advances dergisinde yayımlandı. Ekip, koyun çiçeği virüsünün 3.500 yılı aşkın evrimini yeniden kurdu. Virüs DNA'sı, tarihsel açıdan önemli birkaç Orta Çağ el yazmasında belirlendi. Bunların arasında yaklaşık 1.000 yıllık York İncilleri de var. Erken Anglo-Sakson dönemin günümüze ulaşan en seçkin tezhipli el yazmalarından biri sayılan eser, kültürel değeri nedeniyle korunmuştu. Şimdi biyolojik bir arşiv olarak da işe yaradığı görülüyor.

Araştırmacılar daha eski belgelere de baktı. Cambridge'deki Corpus Christi College'da duran ve en erken İngilizce sözlüklerden sayılan Corpus Glossary ile Britanya ve kıta Avrupası kaynaklı başka el yazmaları da incelendi.

Bazı el yazmalarında virüs DNA'sı birden çok sayfada bulundu. Bu, belgelerin yapımında kullanılan derilerin bir kısmının enfekte hayvanlardan geldiğini gösteriyor.

Buzağı ve keçi derisinde de bulundu

En şaşırtıcı bulgu, dana ve keçi derisinden yapılmış parşömenlerde de virüs DNA'sının çıkması oldu. Koyun çiçeği esas olarak koyunları etkilediği için bu sonuç iki olasılığı gündeme getiriyor: Virüs zaman zaman başka çiftlik hayvanlarına da bulaşmış olabilir. Ya da viral materyal, parşömen üretimi sırasında derilere dışarıdan bulaşmış olabilir. Çalışma bu ikisi arasında kesin bir hüküm vermiyor.

Bronz Çağı koyun dişleri daha da geriye götürdü

El yazmaları araştırmanın yalnızca bir parçasıydı. Ekip, hastalığın izini daha eskiye sürmek için Bronz Çağı'na ait koyun dişlerinden elde edilen DNA'yı da inceledi. Dişler, genetik materyali binlerce yıl koruyabildiği için antik enfeksiyonları araştırmada özellikle değerli. Başka iskelet kalıntılarında kaybolan kanıtlar dişlerde sürebiliyor.

Virüse ait bilinen en eski genetik izler, Avrasya bozkırındaki eski göçebe çoban yerleşimlerinden çıkarılan koyun dişlerinde saptandı. Diş ve el yazması verileri birleşince, virüsün Avrasya koyun sürülerini en az üç buçuk bin yıldır etkilediği ortaya çıktı. Çalışmanın özeti, virüsün binlerce yıl boyunca dikkat çekici ölçüde az değiştiğine de işaret ediyor.

Arka plan

Koyun çiçeği çok bulaşıcı bir hastalık. Bir sürüye hızla yayılabiliyor, özellikle genç koyunlarda çok sayıda ölüme yol açabiliyor. Yün, et ve süt üretimini düşürerek ciddi ekonomik kayıp da yaratıyor. Sürüleri geçim kaynağı olan toplumlar için böyle bir salgın, gıda ve gelir kaybı demekti.

Parşömen, kağıt yaygınlaşmadan önce yazı ve kitap için temel malzemeydi. Koyun, keçi ve sığır derileri özenle temizlenip gerilerek işleniyordu. Deri, hayvanın yaşamına ait biyolojik izleri taşıdığından, ölürken var olan enfeksiyonların kalıntıları da malzemede kalabiliyor. Bu nedenle el yazması koleksiyonları yalnızca metinleri değil, hayvanların sağlık geçmişini de barındırabiliyor.

Neden önemli?

Antik patojen DNA'sı çalışmaları, geçmişteki bulaşıcı hastalıklara bakışı büyük ölçüde değiştirdi. Araştırmanın baş yazarı UCD doktora adayı Louis L'Hôte'ye göre bu çalışma, parşömenin hayvan patojenlerinin DNA'sını da koruyabildiğini gösteriyor. L'Hôte, dünyadaki arşiv ve kütüphanelerin geçmiş hayvan salgınlarının genetik izlerini de taşıyor olabileceğini belirtiyor. Bu genomlar, patojenlerin nasıl evrildiğini ve geçmiş toplumları nasıl etkilediğini anlamaya yarıyor.

Çalışmanın son yazarı, UCD Tarım ve Gıda Bilimleri Okulu'ndan Doç. Dr. Kevin G. Daly ise parşömen yapımının yok olmaya yüz tutmuş bir zanaat sayıldığını hatırlatıyor. Ona göre proje, parşömenlerin yalnızca kültürel tarihi değil, Orta Çağ'daki çiftlik hayvanlarının hastalık manzarasını da yüzyıllarca koruduğunu gösteriyor. Daly, bu tür sürpriz keşiflerin ancak farklı disiplinlerden araştırmacılar bilgi ve veri paylaştığında mümkün olduğunu vurguluyor.

Proje genetik, tarih, viroloji, protein kimyası ve koruma alanlarından uzmanları bir araya getirdi. Bu sayede el yazmaları hem tarihsel hem biyolojik açıdan incelenebildi. Bulgular, kütüphanelerdeki eski kitapların başka kaydı kalmamış hayvan salgınlarına dair genetik kanıt barındırabileceğini düşündürüyor.