Areni-1 mağarasında bulunan 5.500 yıllık deri ayakkabı

Ermenistan'ın güneyinde bir kireçtaşı mağarasında, kazı çukurunun dibinde ters çevrilmiş bir ayakkabı duruyordu. Üstünü kırık bir çömlek örtüyordu, içi kuru otla doluydu. Deri hâlâ deriydi. Bu ayakkabı, radyokarbon ölçümüne göre yaklaşık 5.500 yıl önce, Bakır Çağı'nda yapılmıştı.

Deri ve bitki kalıntıları çoğu ortamda birkaç yıl içinde çürür. Bu yüzden Areni-1 ayakkabısı bu yüzden ayakkabı tarihinde nadir bir doğrudan kanıt sayılıyor. Buluntuyu yayımlayan ekip, bunun Eski Dünya'da ayakkabı giyildiğini gösteren en eski doğrudan kanıtlardan biri olduğunu yazdı. Aynı ekip, daha eski örneklerin bulunmasının muhtemel olduğunu da belirtiyor.

Mağara ve buluntu

Areni-1, Ermenistan'ın Vayots Dzor bölgesinde yer alan geniş bir karst mağarası. İçinde Neolitik'ten geç ortaçağa uzanan kültür katmanları var. Ermenistan, İrlanda ve ABD'den arkeologların birlikte yürüttüğü kazı 2007-2009 arasında sürdü. Ayakkabıyı 2008'de, Diana Zardaryan buldu. Çalışmayı Ron Pinhasi, Boris Gasparian, Gregory Areshian, Diana Zardaryan, Alexia Smith, Guy Bar-Oz ve Thomas Higham, PLoS ONE dergisinin Haziran 2010 sayısında yayımladı.

Ayakkabı, 3. açmada yaklaşık 45 santimetre derinliğinde, 44-48 santimetre genişliğinde bir çukurun tabanından çıktı. Yanında bir geyik kürek kemiği, iki yaban keçisi boynuzu, bir balık omuru, kamış parçaları ve 15 farklı kaba ait 40 kadar seramik parçası vardı. Makaleye göre ayakkabı ters durumdaydı ve kırık bir Bakır Çağı kabıyla örtülüydü.

Ayakkabının özellikleri

Uzunluk	24,5 cm (Avrupa numarasıyla 37)
Genişlik	7,6-10 cm
Malzeme	Tek parça işlenmiş deri
Deri kalınlığı	ortalama 2,12 mm
Tarih (radyokarbon)	MÖ 3627-3377, %95,4 olasılıkla

Tablodaki veriler, Pinhasi ve arkadaşlarının makalesinden derlendi. Deri tek parça ve ayağı sarıyor. Ön ve arka kısımlar deri bağcıkla birleştirilmiş. Yazarlar deri kalınlığının işlenmiş sığır derisi için tipik olduğunu belirtiyor.

Kimin ayağındaydı?

Ayakkabı en çok topuk ve başparmak çevresinde aşınmış. Bunlar yürürken en çok yük binen bölgeler, ekip de buna dayanarak ayakkabının sağ ayağa ait olduğunu söylüyor. Boyutu ise kimin giydiğini söylemeye yetmiyor. Makalede ayakkabının uzunluğu, modern Türk kadınlarının ortalama ayak uzunluğuna (24,99 ± 1,31 cm) yakın bulunuyor. Yazarlara göre toplumlar arasındaki farklar yüzünden bu rakamdan cinsiyet çıkarılamıyor. Yani giyen kadın da olabilir, ufak yapılı bir erkek de.

İçindeki otun amacı da kesin değil. Ekip, gevşek ve düzensiz doldurulmuş otun ayakkabının biçimini korumak ve/veya saklamaya hazırlamak için konduğunu düşünüyor. Yani ayakkabı çukura yeni giyilmiş değil, bilerek bırakılmış olabilir. Bunun ritüel mi yoksa basit bir saklama mı olduğu bilinmiyor.

Ötzi'yle karşılaştırma

Alpler'de bulunan buz adamı Ötzi, makaleye göre MÖ 3365-3118 arasına tarihleniyor. Yani iki buluntunun tarih aralıkları büyük ölçüde örtüşüyor, Areni-1 aralığı biraz daha erken başlıyor. Yazarlar Ötzi'nin ayaklıklarından farklı olarak Areni-1 ayakkabısında topukluk ve ön örtü bulunduğunu yazıyor. Bu da MÖ dördüncü binyılda tek bir ayakkabı türü olmadığını gösteriyor. Alpler'de ve Kafkasya yaylalarında insanlar aşağı yukarı aynı yüzyıllarda birbirinden farklı ayakkabılar giyiyordu.

Türkçede ve çevrede

Türkçede konu NTV'nin kısa bir haberi dışında pek işlenmemiş. Ermenistan'ın Vayots Dzor bölgesi Nahçıvan sınırına yakın, yani Doğu Anadolu ve Kafkasya yaylalarıyla aynı coğrafyanın parçası. Areni-1'de ayakkabıyla birlikte şarap yapımına işaret eden bulgular da bildirilmişti.

Açık kalan sorular

Ayakkabı, Wikipedia'ya göre Erivan'daki Ermenistan Tarih Müzesi'nde sergileniyor. Yazarlar daha eski örneklerin var olduğunu varsayıyor ama bunları kanıtlayacak organik buluntular çok az. Ayakkabıyı kimin, neden bu çukura bıraktığı sorusu ise açık duruyor.

Fotoğraf: Pinhasi R, Gasparian B, Areshian G, Zardaryan D, Smith A, et al. (authors of source article), CC BY 2.5, Wikimedia Commons