8.000 kurbağa kemiği tek hendekte: Roma bilmecesini baykuşlar çözdü

Cambridgeshire'ın Bar Hill köyü yakınında, bir otoyol yapımı sırasında kazılan dar bir hendeğin dibinde 8.000'den fazla amfibi kemiği çıktı. Kemiklerin en az 350 kurbağa ve kara kurbağasına ait olduğu hesaplandı. Hepsi tek bir hendekteydi. Arkeologlar bunun nasıl olduğunu on yıl boyunca bilemedi. Şimdi yayımlanan bir çalışma, kemiklerin kimin yemeğinin artığı olduğuna dair kanıta dayalı bir yanıt veriyor: baykuşlar.

Otoyol kazısından çıkan kurbağa mezarlığı

Kemikler, 2016 ile 2018 arasında A14 Cambridge-Huntingdon yol iyileştirme projesinin kazısı sırasında bulundu. Kazıyı MOLA Headland Infrastructure ekibi yürüttü. Alanda Demir Çağı'ndan erken Roma dönemine uzanan bir yerleşim vardı ve yerleşimden yaklaşık 700 kilo hayvan kemiği toplandı. Bu yığının içinde, 2022'de MOLA'nın duyurduğu bir ayrıntı dikkat çekti: 14 metrelik bir hendekte, 8.000'den fazla amfibi kemiği.

O günlerde kurbağa kemiği yığını basında "kurbağa mezarlığı" diye anıldı ve tahminler çoğaldı. MOLA'nın zooarkeolog (arkeolojik alanlardan çıkan hayvan kalıntılarını inceleyen uzman) Dr. Vicki Ewens, o dönemde kemiklerde pişirmeye işaret eden kesik ya da yanık izi bulunmadığını belirtmişti. Ortada kesin bir açıklama yoktu, yalnızca denenebilecek senaryolar vardı.

Ortaya atılan ilk açıklamalar

• Yerleşimde tahıl işleniyordu; yanmış tahıl kalıntıları bunu gösteriyordu. Bu da böcekleri, böcekler de kurbağaları çekmiş olabilirdi.
• Kurbağalar ilkbaharda üremek için kalabalık gruplar halinde sulak alanlara yürür. Bir grup hendeğe düşüp çıkamamış olabilirdi.
• Kışı çamurda geçiren kurbağalar sert bir soğukta toplu halde ölmüş olabilirdi.
• Bir hastalık salgını da düşünülebilirdi.

Ewens o dönemde, birikimin birden fazla etkenin, belki de uzun bir zaman içinde birlikte çalışmasının sonucu olabileceğini söylemişti. Bu senaryoların hiçbiri hendeğin neden bu kadar kısa sürede dolduğunu da açıklamıyordu.

Haberi okuyan bir araştırmacı devreye girdi

Bournemouth Üniversitesi'nden Dr. Paul Clarkson, bu buluşu haberlerde görünce Ewens'e ulaştı ve malzemeyi yeniden incelemeyi önerdi. Çalışma, Environmental Archaeology dergisinde 17 Ekim 2026'da çevrimiçi yayımlandı. Başlığı "Bir Baykuşun Gözünden: Roma Fen Kıyısında İnsan-Hayvan İç İçeliği". Yazarlar arasında Clarkson ve Ewens'in yanı sıra Scholma-Mason, Hambleton, Andrews ve Jenkins de var. Ekip, orijinal örneklerden alt örnekler seçip kemiklerin türünü, üzerlerindeki hasar izlerini, yaşını ve ölüm zamanını inceledi.

Clarkson'ın öncülük ettiği ekip önce kemiklerdeki hasarı, daha önce yayımlanmış çalışmalardaki yırtıcı kuş yemeği kalıntılarıyla karşılaştırdı. Bournemouth Üniversitesi'nin açıklamasına göre bu karşılaştırma kemiklerin yırtıcı kuşlar tarafından yenmiş olduğuna işaret etti. En olası aday, çayırlık alanlarda avlanan bataklık baykuşuydu (Asio flammeus, İngilizcede short-eared owl). Çalışmanın özetine göre, aynı yerde muhtemelen bir de delice kuşu türü olan hen harrier (Circus cyaneus) tüneyordu.

Kemiklerin boyu yaşı anlattı

Yırtıcı kuş açıklaması tek başına yetmiyordu. Soru, bu kadar çok kemiğin bu kadar kısa sürede nasıl biriktiği idi. Çünkü sahadaki arkeolojik kanıtlar hendeğin tek bir yıl içinde dolduğunu gösteriyordu.

Ekip bu noktada kurbağaların kol kemiği olan humerusun (üst kol kemiği) boyunu ölçtü. Bournemouth'un açıklaması bunu öncü bir analiz yöntemi olarak tanımlıyor. Sonuç: kurbağaların çoğu yaşamlarının ilk yılında, sonbahar ya da kış aylarında ölmüştü. Yani yığın, yıllara yayılan birikimin değil, tek bir kışın izini taşıyordu. Çalışmanın sonucuna göre bu, bir yıl içinde bol miktarda bulunan amfibilerin avlanmasıyla uyumluydu. Viyana Üniversitesi'nin yaptığı radyokarbon tarihlemesi kalıntıları yaklaşık 1.700 yıl öncesine, Roma dönemine yerleştirdi. Makale özetinde bu dönem "orta Roma dönemi" olarak geçiyor.

Baykuşlar avını genellikle bütün yutar ve sindiremediği kemikleri kusmuk topağı olarak geri çıkarır. Tüneklerinin altında bu topaklar zamanla kemik yığınına dönüşür. Çalışmanın özetindeki yorum da böyle bir toplu tünek tablosuna işaret ediyor: bu bir kurbağa avcısı topluluğunun bıraktığı artıktı.

Neden o yıl, neden orada?

Kurbağaların bolluğunu ve baykuşların oraya gelişini açıklamak için ekip manzaraya baktı. Bournemouth'un açıklamasına göre Roma döneminde vadide Fen sularının çekildiği, bunun da kurbağaların üremesine uygun koşullar yarattığı düşünülüyor. Fen, doğu İngiltere'deki geniş, alçak sulak arazinin adıdır. Kurbağa bolluğu da yırtıcı kuşlar için bir ziyafet demekti.

İkinci bölüm ağaçlarla ilgili. Bataklık baykuşu çayırda avlanan bir tür, oysa bu vadi Demir Çağı'nda ormanlıktı. Araştırmacılar salyangoz kabukları, polen ve odun kömürü kalıntılarına baktı. Bulgular, ormanın zamanla hayvan otlatmak için büyük ölçüde açıldığını gösterdi. Roma dönemine gelindiğinde geniş açık alanlar oluşmuş, kurbağaların saklanabileceği ağaçlık azalmıştı. Yani tabloda hem doğal hem de insan kaynaklı çevre değişikliği var.

İnsanlar neredeydi?

Çalışmanın bir ilginç yanı, baykuşların bu kadar rahat tünemesinden insanlar hakkında çıkarım yapması. Açıklamaya göre, av kuşlarının faaliyeti daha az kalabalık bir manzarayla kolaylaşmış olabilir. Topluluklar bölgeyi yıl boyu değil, sürüleri yeni otlaklara taşımak için mevsimlik olarak ziyaret ediyor olabilirdi. Makale özeti de benzer bir öneri sunuyor: baykuşlar ve kır delicesi hendekte ya da yakınında tünüyorsa, o kış orası pek uğranan bir yer değildi; belki sürüler oradan yalnızca yazın geçiyordu, belki de alanın ritüel bir anlamı vardı.

Clarkson açıklamada şunu söyledi: "Arkeolojik alanlardan geçmişe baykuşun gözüyle bakma şansını pek sık bulamıyoruz." Ewens ise malzeme hakkında çok sayıda kuramı olduğunu, Clarkson'la çalışarak sonunda soruyu yanıtlayabildiklerini belirtti ve en küçük hayvanın bile geçmiş çevreyi ve insan etkinliğini anlamaya yardım edebileceğini vurguladı.

Bulgunun sınırları

• Sonuç "en olası" ve "muhtemelen" ifadeleriyle sunuluyor; baykuşun türü ve hendeğe taşınma yolu kesinlik değil, kanıta dayalı bir çıkarım.
• Analiz, tüm kemiklerin değil, orijinal örneklerden seçilen alt örneklerin üzerinde yapıldı.
• İnsanların bölgeyi ne sıklıkla ziyaret ettiği konusu bir öneri; özet, mevsimlik sürü hareketi ile ritüel anlam gibi birden çok olasılığı yan yana koyuyor.
• İlk haberler alanı Demir Çağı yerleşimiyle anıyordu; yeni çalışmanın radyokarbon tarihlemesi ise kalıntıları Roma dönemine yerleştiriyor.

Açık kalan soru

Bir hendek, bir kış ve belki birkaç baykuş: bu hikâye, arkeolojik alanlardaki en küçük kemiklerin bile günlük hayatın, hayvanların ve manzaranın hesabını tutabileceğini gösteriyor. Asıl soru, benzer kemik yığınlarının başka alanlarda da insan ayağı değmeyen bir kışın izi olup olmadığı. Bunu ancak başka yerlerde aynı yöntemle yapılacak ölçümler söyleyebilir.

Fotoğraf: Dominic Sherony, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons