Frankl'ın kayıp dersleri: İyimserlik de kötümserlik de yetmez

Frankl'ın 1946'da Viyana'da verdiği üç halka açık ders, onlarca yıl boyunca İngilizce okurun elinin ulaşmadığı bir yerde kaldı. Beacon Press 2020'de bu dersleri Yes to Life: In Spite of Everything adıyla ilk kez İngilizceye sundu. Maria Popova da Marginalian'daki yazısında kitabı "kayıp dersler" diye anıyor ve başlığına tek bir iddia koyuyor: iyimserlik ile kötümserliğin ötesinde, anlamın daha derin bir kaynağı var.

Türkçe okur Viktor Frankl'ı İnsanın Anlam Arayışı ile tanıyor. Bu yazı o kitabı yeniden anlatmıyor. Soru şu: konuşmacı henüz kitapla ünlenmeden, salondaki dinleyicinin karşısında, "umut" kelimesini neden yetersiz buluyor?

Kitap nedir, kim hazırladı?

Viktor Frankl 1905'te Viyana'da doğdu, 1997'de yine orada öldü. Kurduğu logoterapi, yaşamın anlamını arayışı insanı harekete geçiren temel güç sayan bir psikoterapi okulu; Freud ve Adler'in ardından "Üçüncü Viyana Psikoterapi Okulu" diye de anılıyor. Frankl, Nazi dönemi esaretinde birkaç kampta tutuldu ve ailesinin büyük bölümünü yitirdi.

Beacon'un yayımladığı kitap 136 sayfalık. Çeviri Joelle Young'a, önsöz Daniel Goleman'a ait; sonsözü Frankl'ın damadı Franz Vesely yazmış. Yayıncı duyurusuna göre metin, Frankl'ın Viyana'da verdiği üç halka açık dersin yazıya geçirilmiş hâli ve 1946'da Almanca yayımlanmış. Marginalian da derslerin Frankl'ın kurtuluşundan yaklaşık on bir ay sonra verildiğini yazıyor. Vesely'nin başka bir yazısına göre Frankl, Viyana'nın Ottakring semtindeki halk eğitim kolejiyle 1930'lardan beri yakından bağlantılıydı ve orada ders dizileri verdi.

İyimserlik de kötümserlik de aynı kapıya çıkıyor

Marginalian'ın aktardığına göre Frankl'ın çıkış noktası şu: iyimser tavır da kötümser tavır da özünde bir tür kadercilik. Biri "her şey yoluna girecek" diyerek, öteki "hiçbir şey düzelmez" diyerek, insanı olacakları beklemeye bırakıyor. Frankl'ın metinden aktarılan cümlesi şöyle: bu türden bir kaderciliğle ruhsal bir yeniden inşaya doğru ilerleyemeyiz.

Popova bu fikri Erich Fromm'un "akılcı iman" kavramının yanına koyuyor; yani umut, beklenen bir sonuca bahse girmek değil, insanın kendi gücüne dair temellendirilmiş bir güven. Bu eşleştirme Popova'nın yorumu, Frankl'ın değil. Yine de dersin gerilimi anlaşılır: güzel bir gelecek vaat eden de, vazgeçmeyi öğütleyen de aynı şeyi yapıyor, yükü dışarıya yüklüyor.

Soruyu ters çevirmek

Marginalian'ın öne çıkardığı pasajda Frankl soruyu tersine çeviriyor. Artık "Hayattan ne bekleyebilirim?" diye sormak yerine "Hayat benden ne bekliyor?" diye sormak gerekiyor. İyimserlik ve kötümserlik tam da ilk sorunun iki cevabı: hayat bana bir şey borçlu mu, borçlu değil mi? Frankl'ın önerdiği ikinci soruda ise cevap vermesi beklenen hayat değil, kişinin kendisi.

Popova bu noktada Albert Camus'nün 1942 tarihli Sisifos Söyleni'ndeki temel soruya, yani yaşamaya değip değmediğine karar vermenin öteki bütün sorulardan önce geldiği fikrine de değiniyor. Frankl'ın hamlesi, soruyu felsefi bir hükümden günlük bir sorumluluğa indirmek.

Ölümlülük engel değil, itki

Marginalian'ın özetine göre Frankl, ölümlü olmamızı anlamın düşmanı olarak görmüyor. Aksine, her şeyi sonsuza dek erteleyebilseydik bir şeyi yapmanın anlamı kalmazdı; ölüm bizi harekete geçmeye zorlayan bir arka plan. Popova'nın bu bölümde Rilke, fizikçi Brian Greene ve gökbilimci-şair Rebecca Elson'ı çağırması, bu fikrin yalnızca bir psikiyatristin değil, geniş bir düşünce geleneğinin ortak noktası olduğunu göstermeye yarıyor.

Yeni olan ne?

Türkçede bilinen Frankl çoğunlukla geriye bakan Frankl: yaşadıklarını anlatan, sonra bir kuram kuran yazar. Bu dersler ise ileriye bakıyor. Dinleyiciler yeni bir hayat kurmak zorunda olan insanlar ve konuşmacı onlara bir teselli sunmaktan çok bir tutum öneriyor: beklemeyi bırakıp sorumluluk almak. İyimserlik ile kötümserlik arasındaki ayrımı bu kadar açık kuran bir metin, Frankl'ın en bilinen kitabında bu hâliyle yer almıyor; bunu Marginalian'ın sunduğu bölümlerden çıkarıyoruz, kitabın tamamını okuduğumuzu söyleyemeyiz.

Bu bir terapi önerisi değil, bir düşünce egzersizi. Frankl'ın sözlerinin bir kriz yaşayan birine nasıl geldiği ya da herkes için işe yarayıp yaramadığı bu yazının konusu değil.

Açık kalan soru

Bu yazı yazılırken üç dersin Türkçe çevirisini bulamadık. Frankl'ın Türkçedeki kitapları arasında bu metnin yeri neresi olabilir? Soru, belki de metnin kendi sorusunun yerli bir uzantısı: bir yazarı yalnızca en ünlü kitabıyla tanımak, onun nereden nereye yürüdüğünü görmemizi engelliyor olabilir.

Fotoğraf: Prof. Dr. Franz Vesely, CC BY-SA 3.0 de, Wikimedia Commons