Süzgeçte bez izi, mayada kırmızı küf: Wayaoli'de 5.000 yıllık içki

Zhejiang'ın Wayaoli yerleşiminde kazılan mezarların yaklaşık yüzde 71'inde, ölünün yanına tuhaf bir kap konmuş: üst üste oturan iki kâseden oluşan, sıvının üstten alta sızabildiği bir çömlek süzgeç. Phys.org'un aktardığına göre bu sayı, filtrenin gündelik bir mutfak aleti olmaktan çok, törenle ve toplumsal hayatla bağlantılı bir nesne sayıldığını düşündürüyor. Şimdi yayımlanan bir çalışma, bu süzgeçlerin içinde ne süzüldüğünü ve neyle süzüldüğünü kalıntılardan okumaya çalıştı.

Sonuç, 5.000 ila 5.300 yıl önce Doğu Çin'de pirinçten fermente bir içkinin yalnızca yapılmadığını, aynı zamanda berraklaştırıldığını gösteriyor: kaplarda kırmızı küf izleri ve bitki lifi kalıntıları bulundu. Elde edilen, bir içki tarifi değil; ama fermantasyonun bir de "temizleme" aşaması olduğuna dair erken ve somut bir iz.

Çalışma kim tarafından, nerede yayımlandı

Çalışma, Archaeological and Anthropological Sciences dergisinde 4 Kasım 2026'da çevrimiçi yayımlandı (cilt 18, makale numarası 227). Başlığı, Türkçeye çevirirsek, "Geç Neolitik'te erken bira yapımı ve süzme teknolojisi: Güney Çin'deki Wayaoli yerleşiminin çömlek kalıntı analizi". Crossref kaydına göre yazarlar Ran Chen, Yalin Liu, Guoping Sun, Lingdan Chen ve Hengyang Cui. Phys.org, Chen'i Arizona Üniversitesi'nden biri olarak anıyor.

Yerleşim, bugünkü Zhejiang eyaletinde ve Geç Songze ile Erken Liangzhu dönemlerine ait; tarihi 5.300-5.000 yıl öncesi aralığında veriliyor. Araştırmacılar toplam 16 çömlek kabı inceledi: bunların beşi iki katlı süzgeçti, geri kalanı ise karşılaştırma için alınan tencere, kavanoz ve tabaklardı.

Kalıntıdan okumak: mikroskopla ne arandı

Yöntem, kapların yüzeyinde kalmış mikroskobik izleri aramaktı: nişasta taneleri (bitkilerin enerji deposu), fitolitler (bitki hücrelerinde oluşan küçük silis cisimcikleri), mantar kalıntıları ve mikrolifler. Böyle bir çalışmanın en kolay yanılgısı, izlerin kazı sırasında ya da sonradan bulaşmasıdır. Phys.org'a göre ekip bunu denetlemek için çömleklerin dış yüzeylerinden ve bir taş baltadan da örnek aldı; bu örneklerde nişasta ya da lif çıkmadı. Bu, bulguların kaplardan geldiği yönündeki güveni artırıyor.

Bulgular: pirinç, kırmızı küf ve lifler

İncelenen	16 çömlek kap; beşi süzgeç
Dönem	Geç Songze - Erken Liangzhu, yaklaşık 5.300-5.000 yıl önce
Beş süzgeçte de	Pirinç nişastası; pişirme ve fermantasyonla uyumlu hasar izleri; Monascus küfü kalıntıları
Dört süzgeçte	Mikroskobik bitki lifleri (çoğunlukla bast lifi)
Tencere, kavanoz, tabakta	Böyle lifler çıkmadı

Tablodaki veriler, Phys.org ve anthropology.net'in çalışmadan aktardığı özetlere dayanıyor.

Monascus, geleneksel Çin içkilerinde kullanılan kırmızı bir küf türü. Görevi nişastayı şekere çevirmek: şeker olmadan maya alkol üretemez. Küf, ayrıca kırmızı bir pigment de üretiyor. Phys.org'un aktardığına göre bu, Wayaoli içkilerinin belirgin biçimde kırmızımsı bir renk taşımış olabileceğini düşündürüyor. Bu bir çıkarım; kalıntılar rengin kendisini göstermiyor.

Süzgeçlerin dördünde bulunan bast lifleri, bitkilerin gövde kabuğunun iç tabakasından gelen uzun liflerdir; keten ve kenevir bu gruba örnek olarak verilebilir, ama çalışma hangi bitkiden geldiklerini belirleyemedi. Araştırmacılar, liflerin dokunarak kumaşa dönüştürülmüş ve üst kâsenin içine konmuş olabileceğini yazıyor: "Bu bast lifleri büyük olasılıkla dokunup üst filtre kasesine yerleştirilmiş, alkolün süzülmesini iyileştirmişti." (Interesting Engineering'in aktardığı biçimiyle.) Mantık şu: ham fermente hamurdan akan sıvıyı kaba bir çömlek deliğinden geçirmek ile bez katmanından geçirmek aynı sonucu vermez; bez, katı parçaları tutar. Kahve filtresini düşünmek buradaki işlevi anlamak için yeterli.

Ayrıca beş süzgeçte de foxnut adı verilen su bitkisi tohumlarının nişastası bulundu; Phys.org bunu muhtemel bir ek malzeme olarak aktarıyor. Ancak ekip, kalıntıların bir "tarif" ortaya koymadığını da belirtiyor.

Bulgunun sınırı

• Hiçbir kumaş parçası sağlam olarak ele geçmedi. Kumaşla kaplı süzgeç, kalıntılara ve kabın tasarımına dayanan bir yeniden kurgu; Phys.org'un ifadesiyle "kuramsal bir yeniden yapılanma".
• Liflerin hangi bitkiden geldiği belirlenemedi.
• Foxnut izleri içkinin tam bileşimini göstermiyor.
• Süzgeçlerin ne sıklıkla ve kaç kez kullanıldığı kalıntıdan çıkmıyor.

Neden önemli: fermantasyonun ikinci yarısı

Çin'de pirinç fermantasyonunun yaşı bundan çok daha eski. Phys.org, 2024'te yayımlanan bir çalışmanın aynı eyaletteki Shangshan yerleşiminde yaklaşık 10.000-9.000 yıl öncesine ait Monascus fermantasyonu belgelediğini hatırlatıyor. Yani Wayaoli'nin yeniliği, küfün kullanımı değil. Yenilik, o geleneğin yaklaşık beş bin yıl önce bir donanıma, yani bir süzme aletine de kavuşmuş olması ve bu aletin bir tür bez gerektirmiş olabilmesi.

Bu ayrım önemli, çünkü fermente bir içkiyi bir kapta bırakmak ile onu içilebilir hâle getirmek ayrı işler. Süzgeç ve kumaş, bir ürünün berraklığı ve dokusu üzerinde bilinçli bir tercihi akla getiriyor. Mezarlardaki yüksek süzgeç oranı da bu işin sıradan bir ev işi olmadığını düşündürüyor; ama bunun nedenini, yani ölünün yanına neden konduğunu, kalıntılar yanıtlamıyor.

Açık sorular

Kumaşın kendisi bulunmadığı sürece, yeniden kurgu bir hipotez olarak kalacak. Liflerin hangi bitkiden geldiğini ayırt edebilecek yöntemler ya da başka Liangzhu çevresi yerleşimlerinden gelecek süzgeçler, bu resmi sağlamlaştırabilir ya da değiştirebilir. Wayaoli'deki süzgeçlerin gerçekten bu içkinin berraklaştırılması için mi, yoksa başka bir sıvı için mi kullanıldığı da şimdilik kalıntıdan okunabilen kadarıyla sınırlı. Neolitik Zhejiang'da içkinin süzülmesi ile törenin yan yana durduğunu görmek kolay; bunun nedenini görmek ise henüz zor.

Fotoğraf: Prof. Gary Lee Todd, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons