Almanya'daki tekne mezarında Avrupa'da ilk kez nadir bir cüzzam türü saptandı

Almanya'nın Kuzey Denizi kıyısında, Elbe Nehri'nin ağzına yakın Fallward mezarlığında bir tekneye gömülmüş adamın kalıntıları, bilim insanlarını şaşırtan bir sonuç verdi. Kiel Üniversitesi'nin yaptığı açıklamaya göre genetik incelemeler, bu kişinin çok nadir görülen bir cüzzam etkenini taşıdığını gösterdi. Bu tür, Avrupa'da ilk kez bu adamda belirlendi.

Teknedeki mezardan çıkanlar

Çalışmayı, Christian-Albrechts Üniversitesi'ne bağlı Klinik Moleküler Biyoloji Enstitüsü (IKMB) ile Aşağı Saksonya Tarihsel Kıyı Araştırmaları Enstitüsü'nden araştırmacılar yürüttü. İncelenen adam, beşinci yüzyılda tekneyle birlikte toprağa verilmişti. Mezardaki ahşap, çanak çömlek ve metal eşyalar, bölgenin nemli toprağı sayesinde bugüne kadar korunabilmişti.

Buluntular arasında kızılağaç gövdesinden oyulmuş, süslemeleri özenle işlenmiş bir sandalye ile geç Roma dönemine ait bir askeri kemer dikkat çekiyor. Bu eşyalar, adamın kıyıya çok uzak bir yerden gelmiş olabileceğini düşündürüyordu. Genetik analiz de bu izlenimi doğruladı.

Kökeni Tuna bölgesine uzanıyor

IKMB'den Daniel Myburgh'un açıklamasına göre analizler, Fallward'a gömülen adamın Tuna bölgesi kökenli olduğunu ortaya koydu. Adamın ayrıca güneydoğu Avrupa ve Akdeniz ile bağlantıları olduğu da anlaşıldı. Myburgh, adamın çok nadir bir cüzzam etkenini de taşıdığını, bu grubun Avrupa'da belirlenen ilk bireyi olduğunu belirtti.

Bu cüzzam türünün Mısır'da, milattan önce dördüncü ile ikinci yüzyıllar arasında bulunduğu biliniyordu. Ancak Orta ya da Kuzey Avrupa'da bugüne kadar saptanmamıştı. Bulgu, hastalığın bu suşunun coğrafi yayılımı hakkında yeni bir tablo çiziyor.

Hastalık kemiklere işlememişti

IKMB'den Almut Nebel, cüzzamın kronik bir hastalık olduğunu ve belirgin belirtilerin ortaya çıkmasının yıllar sürebildiğini vurguladı. Adamın iskeletinde henüz kemik hasarı yoktu. Nebel'e göre bunun iki olası açıklaması var: Adam hastalığın belirti vermeyen bir biçimini taşıyordu ya da enfeksiyon o ana kadar yalnızca yumuşak dokuları etkilemişti.

Araştırmacılar adamın kimliği konusunda iki olasılığı öne sürdü. Roma ordusunda paralı asker olarak görev yapıp sonradan Kuzey Denizi kıyısına yerleşmiş olabilir ya da uzun mesafeler kat eden bir tüccar olabilir. Çalışmanın bilimsel makalesi iScience dergisinde yayımlandı.

Arka plan

Cüzzam, Hansen hastalığı olarak da bilinir ve Mycobacterium leprae adlı bakteriden kaynaklanır. Hastalık yavaş ilerler; deri ve sinirleri etkileyebilir, bazı durumlarda kemik yapısında da kalıcı değişikliklere yol açar. Tarih boyunca pek çok toplumda korku ve damgalamayla anılmış, bu yüzden arkeolojik araştırmalarda özel ilgi görmüştür.

Eski DNA analizleri, kemiklerde ya da dişlerde kalan genetik izlerden geçmişteki enfeksiyonları tanımlamayı mümkün kılıyor. Bu yöntem sayesinde, iskelette görünür bir hasar bırakmamış hastalıklar bile saptanabiliyor. Fallward'daki örnek de tam olarak böyle bir durum: Bakteriyel iz genetik düzeyde bulundu, fiziksel belirti ise kemikte görülmedi.

Nemli toprak koşulları, organik malzemelerin korunması bakımından arkeologlar için büyük bir şans sayılır. Normalde zamanla çürüyüp yok olan ahşap eşyalar, su dolu ve oksijenden yoksun ortamlarda yüzyıllarca dayanabilir. Fallward'da bulunan oyma sandalye bunun çarpıcı bir örneği.

Neden önemli?

Bu bulgu, geç Roma dönemi sonrasında insanların ne kadar uzak mesafeler arasında hareket ettiğini somut biçimde gösteriyor. Tuna bölgesinden Kuzey Denizi kıyısına uzanan bir yaşam öyküsü, hem kişilerin hem de hastalık etkenlerinin kıtalar ve bölgeler arasında yolculuk edebildiğini hatırlatıyor.

Ayrıca bulgu, cüzzam etkenlerinin tarihsel dağılımını anlamaya katkı sağlıyor. Daha önce yalnızca Mısır'da bilinen bir suşun Avrupa'ya ulaşmış olması, hastalığın yayılma yollarına dair yeni sorular doğuruyor. Yine de tek bir bireye dayanan bu sonuç, hastalığın o dönemde Kuzey Avrupa'da yaygın olduğu anlamına gelmiyor; bunu söylemek için daha fazla örnek gerekecek.