Gemisi çürümüş bir batık: Kekova'daki 4.700 yıllık yük nasıl tarihlendi?

Asıl ilginç soru da burada başlıyor. Ortada gemi yoksa, bir geminin yaşı nasıl söylenir?

Önce bir dergi makalesi, sonra duyuru

Haber duyurudan önce, akademik literatürde sessizce yayımlanmıştı. Akdeniz Üniversitesi'nden Hakan Öniz ve Ceyda Öztosun'un ön raporu, Journal of Maritime Archaeology dergisinde 24 Temmuz 2026'da çıktı: "Antalya'nın Kekova Bölgesindeki Erken Tunç Çağı Batığı Üzerine Ön Rapor".

Rapora göre batık, Akdeniz Üniversitesi'nin 2024'te Kekova bölgesinde yürüttüğü bir araştırma sırasında belgelendi. Ekip alanı ortofoto yöntemiyle, yani üst üste bindirilen yüzlerce fotoğraftan ölçülebilir tek bir harita üreterek kaydetti; ardından incelenmek üzere iki amfora çıkardı, biri 2024'te biri 2025'te. Ekim ayındaki duyuruda ise deniz tabanında yaklaşık 30 metre derinlikte dağılmış 30'dan fazla seramik depolama kabı ve üç taş çapadan söz edildi. 2026 kazıları Antalya Müze Müdürlüğü başkanlığında, Öniz'in bilimsel sorumluluğunda sürüyor.

Tarih, geminin değil çömleğin biçiminden geliyor

Ahşap aksam korunmadığı için ekip radyokarbon tarihlendirmesi yapamadı. Radyokarbon, bir zamanlar yaşamış bir dokudaki karbon-14'ün bozunmasını saydığı için odun, kemik ya da tohum ister; taş ve pişmiş toprak bu yöntemin konusu değil.

Geriye tipoloji kalıyor: kabın biçimini, kulplarını, dibini, bezemesini tarihi bilinen örneklerle eşleştirmek. Bir fotoğrafın yılını, karedeki otomobil modellerinden ve giysi kesimlerinden tahmin etmeye benzer. Kekova'daki amforalar yan kulplu ve düz dipli; gövdenin ortasında çepeçevre bir hat var. Rapor bu formu Levant kıyısının Erken Tunç Çağı tiplerine bağlıyor. Benzer kaplar Mısır'da Giza, Sakkara ve Abusir'de, ayrıca Troya ve Girit'te bulunmuş. Kil analizleri ise üretim yerinin büyük olasılıkla Ürdün Vadisi'ndeki atölyeler olduğuna işaret ediyor.

Yöntemin sınırı da açık. Tipoloji bir yıl değil, bir aralık verir; dahası kap, taşındığı gemiden eski olabilir. Bir küp onlarca yıl elden ele dolaşıp sonunda bir tekneye yüklenebilir. Dolayısıyla "4.700 yıllık batık" ifadesi, kesin konuşmak gerekirse, batığın değil yükün yaşı. Ön rapor da geminin kendisi için yalnız şu kadarını söylüyor: Erken Tunç Çağı'nda doğudan batıya giderken batan küçük bir tekne.

Üç taş çapa, belirsiz bir aidiyet

Haberlerde çapalar çoğu zaman doğrudan batığın parçası gibi anlatıldı, ama ön rapor bunu söylemiyor. Alanın çevresinde, birbirinden farklı uzaklıklarda iki üç delikli ve bir tek delikli taş çapa bulundu. Makalenin ifadesiyle, bunlardan hangisinin, hatta herhangi birinin batığa ait olup olmadığı henüz bilinmiyor.

Yine de çapaların biçimi bir yön gösteriyor. Üç delikli örnekler Tunç Çağı'nın Minos, Kıbrıs, Anadolu ve Levant bağlamlarındaki çapaları andırıyor; tek delikli olan ise Anadolu ve Levant kıyılarında görülen tipe yakın. Bunlar bir rotanın değil, bir bölgenin ortak denizcilik alışkanlığının izi.

Kekova'nın çapaları henüz müze vitrinine girmedi; yukarıdaki örnek, aynı kıyıların yaklaşık bin yıl sonrasına ait Uluburun gemisinden.

Küplerin içindeki parlak kalıntı

Çıkarılan kapların bir kısmında parlak, akışkan bir kalıntı duruyor. Malzemeyi inceleyenler arasında Macquarie Üniversitesi'nde Avustralya Mısırbilim Merkezi'nin direktörü, Tunç Çağı ticareti ve dış ilişkileri üzerine çalışan arkeolog Karin Sowada da var. Sowada'nın Gizmodo'da aktarılan sözlerine göre kapların içinde "bu malzemenin çoğu hâlâ duruyordu".

Kalıntının ne olduğu uzmanlık gerektiren analizlerle belirlenecek. Şimdilik masadaki ihtimaller zeytinyağı, şarap ve ağaç reçinesi. Bir uyarı da var: kaplar boşaltılıp yeniden kullanılmış olabilir, yani içeride kalan madde tek bir yükten değil, üst üste birkaç kullanımdan geliyor olabilir.

Dokuz işaret ve denizde tereyağı ihtimali

Alandaki en tuhaf parça, gövdesinde dokuz işaret ve iki delik taşıyan kap. Araştırmacılar bunun ticari bir taşıma küpü değil, peynir ya da tereyağı yapımında kullanılan bir yayık olabileceğini düşünüyor. Doğru çıkarsa, günler süren yolculuklarda mürettebatın taze gıda ürettiği, hatta tekneye keçi aldığı anlamına gelebilir.

Bu bir hipotez; kanıtı, kalıntı analizinde süt yağına özgü izlerin çıkıp çıkmamasına bağlı. Çıkarılan ikinci amfora ise tipik bir taşıma kabı: üst kısmında sivri bir aletle çizilmiş iki paralel çizgi, ortada bir zikzak bezeme var. Rapora göre bu tipten başka bir örnek alanda henüz bulunmadı.

Dört batık, dört farklı tarihlendirme hikâyesi

Aşağıdaki tablo, bölgenin en eski dört batığının yaşının hangi kanıta dayandığını karşılaştırıyor. Veriler Kekova için ön rapordan ve duyurudan, diğerleri için kazı literatüründen derlendi.

Uluburun'un lüksü: takvime yakın bir tarih

Karşılaştırma, Kekova'nın neden bu kadar temkinli anlatılması gerektiğini gösteriyor. Uluburun'da gemi gövdesinin bir bölümü korunduğu için ekip hem ağaç halkalarını okuyabildi hem radyokarbon ölçtü; sonuç, batma tarihini birkaç on yıla sıkıştıran bir aralık oldu. O gemiden on ton bakır külçe, kalay külçeleri, yaklaşık 175 cam külçe ve 149 Kenan küpü çıktı; kazı 1984-1994 arasında on bir sezon ve 22 binden fazla dalış sürdü.

Gelidonya Burnu ise yöntemin doğduğu yer sayılıyor: 1960'ta bir batığın tümüyle, deniz dibinde arkeolojik kurallarla kazıldığı ilk çalışma oradaydı. Dokos'ta da gemi çürümüştü; yaşı, 500'ü aşkın pişmiş toprak kabın biçiminden okunmuştu. Yani Kekova'nın durumu istisna değil, kuralın kendisi: Akdeniz'de Tunç Çağı'ndan geriye genellikle yük kalır, tekne kalmaz.

Sırada ne var

Ön rapor, alanın daha derin ve kumlu noktalarında kazı yapılmasını öngörüyor; kum altında korunmuş bir ahşap parçası çıkarsa tarih tipolojiden çıkıp doğrudan ölçüme geçer. Kalıntı analizleri kapların ne taşıdığını, belki yayık ihtimalini netleştirecek. Çapaların batığa ait olup olmadığı da açık bir soru.

Bir soru daha duruyor ortada. Dokos'ta yüzlerce kap vardı, Kekova'da şimdilik birkaç düzine. Bu gerçekten küçük bir tekne mi, yoksa yükün büyük kısmı hâlâ kumun altında mı? Cevap, "dünyanın en eski batığı" sıralamasının önümüzdeki sezonlarda ne kadar sağlam duracağını da belirleyecek.

Fotoğraf: Alexkom000, CC BY 4.0, Wikimedia Commons