Hava trafik kontrolünde disket çağı: neden bu kadar uzadı?
FAA, kontrolörlerin bilgi ekranlarını disketli dört eski sistemden tek platforma taşıyor. Disketler neyi taşıyordu, değişim neden 2028'i buldu?

5 Kasım 2026'da FAA (ABD Federal Havacılık İdaresi), hava trafik kontrolünde kullanılan dört eski bilgi ekranı sisteminin yerini tek bir sistemin alacağını duyurdu. Duyurunun dikkat çeken tarafı, eski sistemlerin hâlâ 3,5 inçlik disketlerle çalışan bir düzene dayanmasıydı. FAA'nın metnine göre disketlerde hava durumu ve başka kritik bilgiler duruyordu. İlk beş tesis belli: Atlantic City, Nashville ve Rochester havalimanları ile Atlanta ve Salt Lake City'deki veri işleme merkezleri.
Haberin hızlı okunan biçimi "disket çağı bitiyor" cümlesidir. Asıl ilginç soru ise bir çağın neden 2020'li yılların sonuna kadar sürdüğü. Aşağıda FAA'nın kendi sayfalarına ve ABD Kongresi'nin denetim kurumu GAO'nun (Government Accountability Office) raporlarına dayanarak bu soruyu açıyoruz.

Disketler neyi taşıyordu, neyi taşımıyordu
İlk ayrım şu: kaynaklarda disketlerin radarı ya da uçak yönlendirmesini yürüttüğüne dair bir ifade yok. Eski sistemler "bilgi gösterim sistemi" (Information Display System, IDS) adı verilen bir sınıfa giriyor. GAO'nun 2026 raporu bu sınıfı şöyle tarif ediyor: bölge kontrol merkezlerinde, terminal radar yaklaşma birimlerinde ve kulelerde kullanılıyor; ekranda yazı, grafik ve yaklaşma şemaları gibi içerik, NOTAM'larla (pilotlara yönelik duyurular) ve hava bilgisiyle birlikte gösteriliyor. GAO'ya göre bu bilgi, kontrolörün pilotla yürüttüğü uçuş işlemlerini desteklemek için gerekli.
Yani disket, kontrolörün önündeki "başvuru panosunun" arkasındaki depoydu. AirDataNews sitesi, sistemlerden biri olan IDS-4'ün MS-DOS üzerinde çalıştığını ve 3,5 inçlik disket sürücülü bilgisayarlara dayandığını yazıyor; aynı yazı, disketlerin ya da bu ekranların yaşanan olaylara katkısına dair bir işaret bulunmadığını da not ediyor. Bu yüzden anlattığımız şey bir güvenlik skandalı değil, bir altyapı yaşlanması hikâyesi.
Ölçek hissi için: 3,5 inçlik disketin kapasitesi çift yoğunlukta 720 KB, yüksek yoğunlukta 1,44 MB. Bugün bir telefonla çekilen sıradan bir fotoğraf çoğu zaman bundan büyük.
Dört eski sistem, tek yeni platform
FAA'nın E-IDS (Enterprise Information Display System, Kurumsal Bilgi Gösterim Sistemi) program sayfası, yeni sistemin yerini alacağı dört eski sistemi adıyla sayıyor. GAO'nun 2024 tarihli raporundaki sistem envanteri ise bunlardan ikisinin işini tarif ediyor.
| Eski sistem | Kaynakların söylediği |
|---|---|
| IDS-4 (Information Display System 4) | AirDataNews'e göre MS-DOS çalıştırıyor ve 3,5 inçlik disket sürücülü bilgisayarlara dayanıyor. |
| ACE-IDS (ASOS Controller Equipment Information Display System) | GAO'nun 2024 envanterine göre kontrolörlere hava ve diğer güvenlik açısından kritik işletme verilerini, durağan ve anlık biçimde sunan iş istasyonları ağı. |
| NIDS (NAS Information Display System) | FAA sayfasında yalnızca adı geçiyor; işlevi orada anlatılmıyor. |
| ERIDS (En Route Information Display System) | GAO'nun 2024 envanterine göre kâğıt kaynakların yerini alan, gerçek zamanlı ve etkileşimli ekran; havacılık verisi, hava durumu, hava sahası haritaları, usuller ve NOTAM'lara erişim sağlıyor. |
FAA'nın duyurusunda dört sistemin 1980'lere uzandığı ve 400'den fazla FAA tesisinde bulunduğu yazıyor. FAA Yöneticisi Bryan Bedford'un sözü şöyle: "E-IDS, hava trafik kontrolörlerine zamanında karar vermeleri için gereken bilgiyi veriyor. Elle yapılan eski süreçlerden uzaklaşıyor ve bir zamanlar disketlere dayanan teknolojinin yerine, kontrolörlerin kritik uçuş uyarılarını, kısıtlı hava sahası çizelgelerini ve pilot raporlarını anında paylaşmasını sağlayan modern bir sistem koyuyoruz."
Yeni sistem ne yapıyor
FAA'nın anlatımıyla E-IDS, kontrolörün ekipman arızaları, hava ve trafik durumu, hava koşullarının etkileri ve duyurular gibi bilgileri tek bir dijital panoda gördüğü bir sistem. İki veri türü özellikle öne çıkıyor. PIREP, pilotun havadaki hava koşullarını kontrolöre ilettiği ilk elden rapor; NOTAM ise uçuşu etkileyebilecek geçici değişiklikleri bildiren duyuru. FAA sayfası, E-IDS'nin bu ikisinin toplanma ve dağıtılma biçimini iyileştireceğini belirtiyor. Sayfa ayrıca sistemin FAA'nın SWIM adlı bilgi paylaşım altyapısıyla bütünleşeceğini söylüyor; sayfada sayılan hedeflerden biri de ulusal hava sahası genelinde tüm kullanıcılar arasında bilgi alışverişi.
FAA sayfasına göre program, eski ekran sistemlerinin "ömrünü doldurma" sorunlarını ve iki "Hava Trafik Örgütü ilk beş güvenlik konusunu" (PIREP olanakları ve NOTAM bilgisinin zamanında dağıtımı) ele alıyor. Bu ifade FAA'nın kendi sınıflandırması; ayrıntısını sayfa vermiyor.
Neden bu kadar uzun sürdü
GAO'nun 2024 raporu (GAO-24-107001) bu sorunun bir yanıtını sayılarla veriyor. FAA'nın incelenen 138 hava trafik kontrol sisteminden 51'i (yüzde 37) "sürdürülemez", 54'ü (yüzde 39) "sürdürülmesi şüpheli" olarak sınıflanmıştı. GAO'nun 2026 raporu bunun nedenlerini şöyle sayıyor: yedek parçaya ulaşılamaması, eski teknolojilerde uzmanlığın azalması ve hava sahasındaki talebin büyümesi.
Disketli sistemleri değiştirmek, bir bilgisayarı değiştirmeye benzemiyor. 2024 raporuna göre incelenen yatırımlardan, çerçeve kurması gereken 11'inin maliyet, takvim ve performans çerçevesini kurması ortalama 4 yıl 7 ay sürmüş; FAA'nın bu 11 yatırımın tüm dağıtım işlerini bitirmek için planladığı süre ortalama 12 yıl 8 ay. E-IDS'nin kendisi Haziran 2016'da başlatılmıştı. Rapor, yaklaşık 400 tesiste yaklaşık 5.000 ekran sisteminin değişeceğini yazıyor ve Mayıs 2024 itibarıyla programın kullanıcılara hiçbir işlev sunmadığını belirtiyor. Sapmaların başlıca nedeni olarak sistem mühendisliği ve yazılım geliştirme emeğinin düşük tahmin edilmesi gösteriliyor.
2026 raporunda iki ek ayrıntı var. Birincisi, E-IDS'nin bu yeni takvimden önceki tamamlanma tarihi tabloda 30 Eylül 2034, yeni hedef ise 30 Eylül 2028; GAO farkı "72 ay erken" diye yazıyor. İkincisi, FAA Mayıs 2025'te programın dış satıcıyla olan sözleşmesini sonlandırıp işi kendi bünyesinde geliştirmeye geçmiş; yetkililere göre bu, daha esnek ve hızlı ilerlemeyi sağlıyor. Aynı raporda FAA yetkilileri ekran sistemlerinin değişiminin de program karmaşıklığı yüzünden risk taşıdığını söylüyor.
Takvim kendi içinde bir sınav
435 tesise kurulum tek başına yapılan bir iş değil. GAO, E-IDS'nin yanında kalan 2.610 fiber kablo, 398 ses anahtarı, 1.311 telsiz sahası, 166 yüzey farkındalığı sistemi ve 72 uçuş verisi yöneticisi kurulumunu da sayıyor. Rapor, FAA'nın 11.389 ayrı proje takvimi olduğunu ve bunların bütünleşik olmadığını belirtiyor. Örnek olarak St. Louis'teki bir tesis veriliyor: Nisan 2027'de ses anahtarı için saha hazırlığı, yaklaşık sekiz ay sonra Ocak 2028'de bilgi ekranları için ikinci bir saha hazırlığı planlanmış. GAO'ya göre aynı tesise birden çok ziyaret, çalışan kontrol operasyonunu gereksiz yere aksatır.

Bulgunun sınırı ve açık sorular
Bu hikâyede kesin olmayan şeyler var. Kaynaklar, disketlerin hangi verileri hangi sıklıkta taşıdığını ve güncellemenin tesislerde fiilen nasıl yapıldığını ayrıntılı anlatmıyor; GAO yalnızca "elle güncelleme yöntemlerinden" söz ediyor. Programın 2034'ten 2028'e çekilmesi bir hedef; GAO aynı raporda FAA'nın bütün modernizasyon çalışması için güvenilir bir toplam maliyet tahmini ve bütünleşik bir takvim oluşturmadığını da kaydediyor. 2028 sonunda 435 tesisin tamamında sistemin çalışır olup olmadığını zaman gösterecek.
Disketin gitmesi, eski altyapının tamamının yenilendiği anlamına gelmiyor. GAO'ya göre FAA, uçakları izleyecek ve trafiği düzenleyecek yeni otomasyon sistemlerini ikinci aşamada geliştirmeyi planlıyor; bu aşamanın başlama ya da bitme tarihi henüz belli değil. Ekranlar yenilendiğinde sıra, ekranların gösterdiği verinin arkasındaki sistemlere gelecek.
Fotoğraf: George Chernilevsky, Public domain, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/hava-trafik-kontrolunde-disket-cagi-neden-uzadi.html — Yazdırma tarihi:




















