Teknoloji

Manastır mezarlarındaki kemikler manastırdan yaşlı çıktı: neden balık

Danimarka'da altı ortaçağ kemiği, gömüldüğü manastırdan yüzyıllar eski göründü. Yazarlara göre sebep tatlı su balığı: radyokarbon saatini sapıtıyor.

15 Kasım 20266 dk okuma
Manastır mezarlarındaki kemikler manastırdan yaşlı çıktı: neden balık

Svendborg'daki Fransisken manastırının mezarlığından çıkan bir kadın ya da erkeğin kemiği laboratuvardan 1100-1155 yılları arasına tarihlenerek döndü. Sorun şu: manastır 1236'da kurulmuştu. Yani kemik, içinde yattığı yapıdan seksen bir ile yüz otuz altı yıl önce ölmüş birine ait görünüyordu. Viborg'da, Øm'de ve Aalborg'da da benzer "zamandan taşan" örnekler çıktı.

Odense'deki Güney Danimarka Üniversitesi'nden Kaare Lund Rasmussen, Groningen'deki Center for Isotope Research'ten Johannes van der Plicht ve aynı üniversiteden Jesper Lier Boldsen, bu garip tarihlerin hayalet bir keşişle değil, bir yemek alışkanlığıyla ilgili olduğunu anlatıyor. npj Heritage Science dergisinde 3 Eylül 2026'da yayımlanan yazıları, resmî olarak araştırma makalesi değil bir "Comment", yani görüş yazısı. Başlığı da bunu söylüyor: ortaçağ insan kemiklerini radyokarbonla tarihlemeye dair "uyarı sözleri".

Reklam

Radyokarbon saati ve sudaki sapma

Radyokarbon yöntemi şöyle çalışır: Atmosferde kozmik ışınlar yüzünden sürekli karbon-14 (14C) denen radyoaktif bir karbon izotopu oluşur. Bitkiler onu havadan alır, hayvanlar ve insanlar bitkiyi yiyerek bünyelerine katar. Ölümle birlikte alım durur ve kemikteki 14C bilinen bir hızla azalmaya başlar. Geriye kalan miktarı ölçen laboratuvar, ölümden bu yana geçen süreyi hesaplar. Bu ham sonuç, atmosferdeki 14C'nin geçmişte sabit olmadığı için ayrıca bir takvim eğrisiyle (yazıda IntCal20) takvim yıllarına çevrilir.

Hesap, kişinin karbonunu havadan gelen zincirden aldığı varsayımına dayanır. Nehir, göl ya da deniz ürünleriyle beslenen biri bu varsayımı bozar. Yazarlara göre denizin üst katmanında 14C oranı atmosferinkinin yaklaşık yüzde 95'i kadar; nehirlerde ise yaklaşık yüzde 15 daha az. Nehir suyu, 14C içermeyen, jeolojik kökenli çözünmüş karbonat taşıdığı için "yaşlı" karbon içeriyor. Yüzde 5'lik eksiklik yaklaşık 400 yıllık, yüzde 15'lik eksiklik ise yaklaşık 1300 yıllık bir görünür yaşlanmaya denk geliyor. Yazarlar bu etkiye "rezervuar etkisi" diyor. Kuzey Denizi havzası için deniz kaynaklı sapmanın 400 yıl olduğu iyi bilinse de tatlı su için tek bir sayı yok; gözlenen değerler sıfırdan 1000 yıla kadar uzanıyor. Su kapalı bir balık göletiyse, sudaki karbondioksit zamanla atmosferle dengelendiği için sapma kayboluyor.

Orucun balığı

Ortaçağ Hristiyan Avrupa'sında oruç dönemlerinde et yenmiyordu, ama tatlı su balığına izin vardı: balık "soğuk" ya da "nötr" sayılıyordu, kimi çevrelerde ise prestijli bir yiyecekti. Danimarka'da 13. yüzyıldan başlayıp yaklaşık yüz yıl içinde doruğa ulaşan dönemde, çeşitli tarikatların yaklaşık 140 manastırı kuruldu. Çalışmaya konu olan 27 mezar, bu yapıların kilise içi, kapitül salonu çevresi ve avlu yürüyüş yolu gibi en çok aranan gömü alanlarından seçilmiş. Yazarlara göre bazı manastırların rahip ve rahibelere ait ayrı mezarlıkları vardı; çömezler, halk ve kasaba sakinleri başka yerlere gömülüyordu, en prestijli yerler ise para ödemeye razı zengin kasabalılar tarafından da aranıyordu. Makale, 27 kişinin kimliğini (keşiş, kasabalı vb.) vermiyor.

Kemikler ne söylüyor

Ekip, 27 iyi korunmuş uyluk ya da kaval kemiğinden kolajen ayırdı. Kolajenin radyokarbon ölçümü Almanya'daki Kiel Üniversitesi'nin AMS tesisinde, kararlı izotop ölçümleri ise Birleşik Krallık'taki Bradford Üniversitesi'nde yapıldı. Kararlı izotoplar (δ13C ve δ15N) radyoaktif değildir, zamanla değişmez; bu yüzden kişinin ne yediğine dair zamandan bağımsız bir iz bırakırlar. δ15N değeri besin zincirinde yükseldikçe artar. Yazarlara göre 27 kemiğin tümünde δ15N, binde 8'in belirgin biçimde üzerinde; yani tatlı su proteini payı yüksek. δ13C ise binde -18,4 ile -20,6 arasında kalıyor; bu da deniz kaynaklı etkinin küçük olduğunu gösteriyor.

Aşağıdaki tablo, makalenin Tablo 1'indeki verilerden derlendi. Takvim aralığı yüzde 95,4 olasılıklı ve rezervuar düzeltmesi yapılmamış hâli gösteriyor.

YerÖrnek sayısı · kuruluş yılı · δ15N aralığı · kuruluştan önceye düşen en erken ham tarih
Svendborg, Fransisken11 · 1236 · 10,8-13,0 · 1100-1155
Viborg, Mariakloster3 · 1120 · 12,5-14,4 · 775-975
Øm, Sistersiyen6 · 1172 · 12,2-12,7 · 890-995
Aalborg, Fransisken2 · 1240 · 13,0-14,4 · 775-990
Horsens, Fransisken2 · 1261 · 11,4-11,6 · kuruluştan önce örnek yok
Schleswig, Dominiken2 · 1235 · 13,5-14,2 · kuruluştan önce örnek yok
Svendborg, Sct. Jørgens1 · 1150 · 11,2 · kuruluştan önce örnek yok

Svendborg'da öne çıkan örnek IIIB9 kodlu kemik: 14C yaşı 974 BP. Aynı manastırın diğer on örneğinin 14C yaşı ise 687 ile 765 BP arasında. Viborg'daki 810C28C kodlu kemiğin ham tarihi 775-975; takvim aralığının üst ucu yaklaşık 975-976; manastırın kuruluşu 1120'de olduğuna göre bu, yüz yılı aşkın bir fark. Øm'de A257, A260 ve 6.K de benzer biçimde kuruluş yılı 1172'den önceye düşüyor. Yazarlar toplamda altı kişiyi, yani örneğin yüzde 22'sini bu gruba sayıyor; metinde beşini adıyla anıyor. Tabloya bakınca Aalborg'daki X-1583 de açıkça kuruluştan yüzyıllar önceye düşüyor.

Aynı manastırlardan alınan diğer örneklerin ham tarihleri ise kuruluştan sonraya düşüyor. Yani sorun her kemikte değil, tatlı su proteini payı yüksek olanlarda belirginleşiyor. Üstelik tatlı su sapması yere göre sıfırdan 1000 yıla kadar değiştiği için herkese uygulanabilecek tek bir düzeltme sayısı yok.

Yazarların uyarısı ve sınırı

Yazarların özetteki cümlesi şöyle: kazılmış kemiklerin tatlı su rezervuar etkisinden etkilenip etkilenmediği, etkileniyorlarsa etkinin ne kadar büyük olabileceği mutlaka değerlendirilmeli. Önerdikleri ilk adım basit: kemikten δ15N ölçmek. Değer yaklaşık binde 8'in üzerindeyse örnek yüzde yüz karasal sayılmıyor; 14C ölçümü güvenilir olsa da yorumu doğrudan takvim tarihine çevrilemiyor ve rezervuar düzeltmesi gerekiyor. Bunun için modeller var, ama yazarlar belirsizliğin kaldığını açıkça yazıyor. Gizmodo'nun aktardığına göre Rasmussen sonuçların bunun "büyük bir sorun" olduğunu çok net gösterdiğini söylüyor.

Sınırlar da önemli. Yazı bir görüş yazısı; 27 örnek rastgele seçilmemiş, hepsi seçilmiş mezar konumlarından geliyor ve hepsinde δ15N yüksek. Dolayısıyla "yüzde 22" rakamı Danimarka'daki ortaçağ mezarlarının yüzde 22'sinin yanlış tarihlendiği anlamına gelmiyor, yalnızca bu örneklemde altı kişi manastırdan eski görünüyor. Makalede bu kişiler için düzeltilmiş takvim tarihleri de verilmiyor; yani gerçek ölüm yıllarını bilmiyoruz. Çalışma ayrıca fon almamış, yazarlardan Rasmussen derginin yardımcı editörü, ancak kendi makalesinin hakem sürecinde yer almamış.

Danimarka'dan öteye

Yazarlar Danimarka'yı yalnızca örnek olarak kullandıklarını söylüyor. Aynı sapma dünyanın başka yerlerinde de görülmüş. İngiltere kralı III. Richard bir muharebede öldüğü hâlde, kemiğinin radyokarbon tarihi balık içeren beslenme nedeniyle fazla eski çıkıyor; modeller küçük ama anlamlı bir sapma veriyor. Hollanda'da Ren kıyısındaki Dorestad'da kemiklerde yaklaşık 250 yıllık bir sapma bulunmuş. Balkanlar'daki Demir Kapılar Geçidi'nde ise insan kemiklerine saplanmış, karasal hayvan kemiğinden yapılmış oklar bulunmuş; bu, okların ve insanların aşağı yukarı çağdaş olduğunu gösteriyor. Buna rağmen insan kemikleri yaklaşık 400-500 yıl daha eski görünüyor. Yazarlara göre Tuna'dan gelen tatlı su proteini bunun nedeni.

Açık soru şu: Danimarka ve Avrupa'da yayımlanmış kaç ortaçağ ve daha eski tarihleme, bu sapma hesaba katılmadan yapıldı? Yazarlar bunu sayısal olarak yanıtlamıyor, yalnızca bir yöntem öneriyor: önce azot izotopuna bak, sonra tarihe. Bu adım atılmadığı sürece kemiğin "yaşı", bazen balığın yaşı olabilir.

Fotoğraf: No machine-readable author provided. Nico-dk assumed (based on copyright claims)., CC BY 2.5, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul11°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →