Teknoloji

Her 62 dakikada bir parlayan radyo kaynağı bir daha görülmedi

MeerKAT ve ASKAP verisinde 62,2 dakikada bir iki ayrı atım veren LPT J1555-5631 bulundu. Nesne magnetar mı, beyaz cüce ikilisi mi, hâlâ belirsiz.

15 Kasım 20266 dk okuma
Her 62 dakikada bir parlayan radyo kaynağı bir daha görülmedi

14 Mayıs 2022'de Güney Afrika'daki MeerKAT dizisi sekiz saat boyunca gökyüzünün küçük bir köşesine baktı. Hedef, G 326.3-1.8 (MSH 15-56) adlı bir süpernova kalıntısıydı; gözlem, 36 kalıntıyı tam kutuplanma kipinde tarayan bir anketin parçasıydı ve kalıntının üzerinde toplam iki saat kalındı. Görüntüde kalıntıyla ilgisi olmayan bir nokta vardı: kutuplanmış, tayfı dik bir radyo kaynağı ve nokta yayılım işlevi hafifçe bozuk. Makaleye göre bu bozukluk, kaynağın gözlem sırasında hızla değiştiğinin işaretiydi.

Bir şans daha vardı: Avustralya'daki ASKAP teleskobu aynı alanı aynı gün, EMU pilot taramasının parçası olarak 1,367 GHz'de görüntülemişti. İki teleskobun verisi birlikte okununca ortaya her 62,2 dakikada bir tekrarlanan bir örüntü çıktı. Scott Hyman (Sweet Briar College) liderliğindeki ekibin bulgusu, 6 Kasım 2026'da The Astrophysical Journal'da yayımlandı. Nesnenin adı LPT J1555-5631.

Reklam
ASKAP antenlerinin Batı Avustralya'daki Murchison Radyo Astronomi Gözlemevi'ndeki dizilimi; kaynak aynı gün MeerKAT ve ASKAP ile görüntülendi
ASKAP antenlerinin Batı Avustralya'daki Murchison Radyo Astronomi Gözlemevi'ndeki dizilimi; kaynak aynı gün MeerKAT ve ASKAP ile görüntülendi — Ant Schinckel, CSIRO., CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)

Ne görüldü, ne görülmedi

Nesne, "uzun periyotlu geçici" (long-period transient, LPT) denen yeni bir sınıfa giriyor: dakikalar ya da saatler süren aralıklarla parlak, kutuplanmış radyo atımları gönderen ama kimliği bilinmeyen kaynaklar. Normal bir pulsar saniyenin kesirleri ile birkaç saniye arasında döner; bu sınıf onların bin katından yavaş. LPT J1555-5631'in dikkat çekici yanı, tek değil iki atım vermesi ve yalnızca kısa bir süre görünmesi. Aşağıdaki değerler orijinal makaleden.

Dönem62,2 dakika (62,20 ± 0,02)
Etkin pencereen az 15 saat, en çok yaklaşık 10 ay (Kasım 2021 ile Eylül 2022 arşiv gözlemleri arasında kalıyor)
Atım parlaklığı10-30 mJy, dik tayflı, yüksek kutuplanmalı
İki atım arası faz165,4° ± 0,2° (tam karşıt olsaydı 180°)
Atım genişliği (dönem payı)ana atım %3,9; ara atım %1,1
KonumRA 15:55:43,67, Dec -56:31:02,6 (J2000); galaktik enlem -2,27°
Tahmini uzaklıkyaklaşık 5,4 kiloparsek (yaklaşık 17.600 ışık yılı; kaba tahmin)
Sonraki gözlemler2022 Haziran - 2026 Şubat arası ASKAP, MeerKAT ve MWA taramalarında yeni atım yok

Uzaklık, kaynağın döndürme ölçüsünün (rotation measure) komşu pulsarlarınkiyle karşılaştırılmasından çıkarıldı; ekip bunun, nesne galaktik düzleme çok yakın olduğu için belirsiz olduğunu yazıyor. 200 MHz'de bakan MWA, Haziran 2022'de dört kez yarım saat gözlediği halde hiçbir şey görmedi. Yani "kayboldu" demek yerine "bir daha yakalanmadı" demek daha doğru: kaynak sönmüş olabilir, aralıklı çalışıyor olabilir ya da biz hiç doğru anda bakmamış olabiliriz.

İki atım, iki kutup

Her dönemde iki ayrı atım var: uzun olan ana atım ve kısa olan ara atım (interpulse). İkisinin kutuplanması farklı: bir atım neredeyse yüzde 100 olumsuz yönde dairesel kutuplanmış, öteki ise başlangıcında yaklaşık yüzde 90 olumlu dairesel, ortasında yaklaşık yüzde 75 doğrusal kutuplanma gösteriyor. Ekibin yorumu, dönme ekseni ile manyetik eksenin neredeyse dik olduğu bir "yakın-dik döndürücü": dönen nesne her turda iki manyetik kutbunu da bize gösteriyor, bir fener gibi iki ayrı yönden ışık atıyor.

Atımlar tam yarım turla ayrılmıyor; 180° yerine 165,4° var. Makale, bu 14,6°'lik sapmayı alanın saf bir çift kutuplu (dipol) yapıdan belirgin biçimde bozuk olmasına bağlıyor. Ekip ayrıca, bilinen LPT'lerin yaklaşık 13 tanesinden ikisinin (yaklaşık yüzde 15) yakın-dik döndürücü olduğunu belirtiyor; sıradan pulsarlarda bu oran yalnızca yüzde 2-3. Fark gerçek bir fiziksel ayrımdan, küçük örneklemden ya da gözlem seçilimi etkisinden doğuyor olabilir; makale hangisi olduğunu söylemiyor.

Sınıf nasıl ortaya çıktı

Bu sınıfın ilk üyesi sayılan GCRT J1745-3009, Galaktik Merkez yakınında 330 MHz'lik VLA arşivinde görülmüştü: her biri yaklaşık 10 dakika süren ve yaklaşık 1 Jy parlaklığa varan atımlar, 77 dakikada bir tekrarlanıyordu. Nesneyi 2005'te duyuran ekip de Hyman ve arkadaşlarıydı; kaynak birkaç yıl etkin kaldı, sonra sustu ve bir daha başka ışıkla ya da X-ışınıyla eşleştirilemedi. Yani LPT J1555-5631'i bulan gökbilimcinin soyadı, sınıfın kökenine de yazılı.

Alan ancak 2022'den sonra canlandı. Hurley-Walker ve arkadaşlarının bulduğu GLEAM-X J1627-5235 (18,2 dakika) 2018'de yaklaşık üç ay etkin kaldı. GPM J1839-10 (22 dakika) arşivlerde onlarca yıl geriye gidiyor ve etkinliği 30 yılı aşıyor. ASKAP J1832-0911 (44 dakika) X-ışınında da görüldü. ILT J1101+5521 (125,5 dakika) ve GLEAM-X J0704-37 (yaklaşık 175 dakika) için bir beyaz cüce ile bir M cücesinden oluşan ikili sistem tanımı kabul görüyor. Derleme makalesine göre kaynakların toplamı bir düzineyi biraz aşıyor ve aralarındaki etkinlik süreleri bir aydan on yıllara dek uzanıyor.

Üç aday ve her birinin sorunu

Bir magnetarın sanatçı çizimi: aşırı güçlü manyetik alanlı bir nötron yıldızı; LPT J1555-5631'in görüntüsü değildir
Bir magnetarın sanatçı çizimi: aşırı güçlü manyetik alanlı bir nötron yıldızı; LPT J1555-5631'in görüntüsü değildir — ESA, CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)

Nötron yıldızı ve magnetar. Pulsarların radyo yayması için dönüş hızlı, manyetik alan güçlü olmalı; yavaşladıkça "ölüm hattı" denen sınırı geçip susmaları beklenir. Makalenin hesabına göre makul her manyetik alan değeri için 62,2 dakikalık dönem, bu hattın çok ötesinde. İkinci sorun ışın genişliği: atımlar dönemin yüzde 1,1-3,9'unu kaplıyor, bu da yaklaşık 2-6° yarı açıklık demek; standart kutup başlığı modeli yaklaşık 0,095° öngörüyor. Üstelik derleme makalesine göre sıradan manyetik frenlemeyle bir nötron yıldızı yaklaşık 100 saniyenin üzerine yavaşlamıyor; magnetar açıklaması için çekirdeğin doğuşunda geri düşen madde gibi ek bir mekanizma gerekiyor. Magnetar yanlılarının elinde ise ASKAP J1832-0911'deki X-ışını ile radyonun birlikte parlaması gibi kanıtlar var.

Manyetik beyaz cüce. Yavaş dönüş ve geniş ışın burada sorun değil. Ama makale, yalnız yaşayan bir beyaz cüceden tutarlı radyo yayını bugüne dek hiç saptanmadığını hatırlatıyor; yayını besleyecek parçacık ve akım sistemi için bir eş yıldız gerekmiş olmalı. Bunu destekleyen örnekler var: ILT J1101+5521 ve GLEAM-X J0704-37 gerçekten beyaz cüce-M cücesi ikilileri. Derlemede anlatılan model, dönen cücenin kutbunun eşinin rüzgârını süpürdüğünde radyonun tetiklendiğini söylüyor. Ancak LPT J1555-5631 için bir eş yıldız görülmedi; yakındaki bir optik kaynağın, galaktik düzleme yakınlıktan ötürü kalabalık alanda rastlantısal çakışma olması muhtemel görülüyor.

Ekibin tercihi. Yazarlar nesnenin türünü belirlemek yerine yayın mekanizmasına odaklanıyor: elektron siklotron maseri. Elektronlar manyetik alan çizgileri etrafında dönerken kendiliğinden güçlenen, alana neredeyse dik ve yüksek dairesel kutuplanmalı bir yayın üretir. 1,4 GHz için gereken alan yaklaşık 300-500 gauss; bu, yaklaşık bir milyar gauss'luk bir beyaz cücede yüzeyden 2-3 yarıçap, yaklaşık bir trilyon gauss'luk bir nötron yıldızında ise yaklaşık 10.000 km yükseklikte elde ediliyor. Yani mekanizma iki aday için de işliyor. Basit bir hesapla (ışık hızı çarpı dönem bölü 2π) ışık silindirinin yaklaşık 1,2 astronomik birim, yani Dünya-Güneş mesafesinin biraz üstünde olduğu çıkıyor; makale de bu uzaklıkta standart "dönem ile ışın açısı" bağıntılarının işlemediğini, nesnenin bilinen sınıflardan farklı bir elektrodinamik rejimde çalıştığını yazıyor.

Üç atımda 20-30 saniyelik yarı düzenli bir alt yapı da görülmüş. Bu değer, nötron yıldızları için kurulmuş ilişkinin ekstrapolasyonunun belirgin biçimde üstünde; ya beyaz cücelerin manyetosferinde benzer bir plazma fiziği var ya da bu başka bir mekanizma.

Belirsiz kalanlar

  • Atımlar geniş olduğu için dağılım ölçüsünden anlamlı bir kısıt çıkmadı.
  • Dönemin zamanla değişimi (period derivative) ölçülemedi; elde yalnızca bir gece var.
  • Radyo ve X-ışını gözlemleri eşzamanlı değil; X-ışını üst sınırı saniyede santimetrekare başına yaklaşık 2 × 10 üzeri eksi 14 erg; ayrıca kaynağın radyoda X-ışınına göre parlaklığı magnetarların çoğundan, radyo yıldızlarından ve X-ışını ikililerinden yüksek.
  • Kaynak 2019-2026 arşivlerinde başka hiçbir epokta yakalanmadı.

Ekip nesnenin ya çok uzun periyotlu bir magnetar ya da manyetik bir beyaz cüce ikilisi olduğunu, ikisini ayırmanın ek gözlem olmadan mümkün olmadığını yazıyor. Önerilen yol belli: yeniden etkinleşme ihtimali için sürekli radyo izleme ve radyo ile eşzamanlı, daha derin X-ışını gözlemi. Açık kalan soru, bir düzine nesnelik bu sınıfın tek bir türden mi yoksa birbirinden bağımsız birkaç türden mi oluştuğu. Bir nesnenin bir gece uyanıp beş yıl sustuğu durumda, cevap ancak teleskopların doğru anda doğru yöne bakmasına bağlı.

Fotoğraf: Square Kilometre Array Organisation (SKAO) / South African Radio Astronomy Observatory (SARAO), CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul11°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →