Teknoloji

Uzayda gelişen denizanalarında anormal nabız 6 kat fazlaydı

1991'de Columbia mekiğiyle yörüngeye çıkan ay denizanalarının uzayda gelişen yavrularında anormal nabız oranı yüzde 18,3 çıktı; yer kontrolünde yüzde 2,9.

15 Kasım 20266 dk okuma
Uzayda gelişen denizanalarında anormal nabız 6 kat fazlaydı

Haziran 1991'de Columbia uzay mekiğinin yaşam bilimleri laboratuvarında binlerce ay denizanası polipi dokuz gün boyunca ağırlıksızlıkta kaldı. Poliplerin bir kısmı yörüngede yavru denizanalarına dönüştü. NASA'nın görev raporuna göre mürettebat hayvanların canlı olduğunu ve çember çizerek yüzdüğünü bildirdi. Asıl tuhaflık Dünya'ya dönüldükten sonra ortaya çıktı: uzayda gelişen yavruların bir bölümü, yerde gelişenlere göre çok daha sık düzensiz kasılıyordu.

Bu deney, internette bir süredir "uzayda doğan denizanaları Dünya'ya uyum sağlayamadı" diye dolaşıyor. Gerçek, başlıkların ima ettiğinden hem daha ayrıntılı hem daha sınırlı. Aşağıda NASA'nın görev raporuna ve araştırmacı Dorothy Spangenberg'in yayımlanmış çalışmalarına dayanarak ne yapıldığını, neyin ölçüldüğünü ve neyin bilinmediğini anlatıyorum.

Reklam

STS-40: yaşam bilimlerine ayrılmış bir uçuş

Columbia, 5 Haziran 1991'de STS-40 görevi için havalandı ve 14 Haziran'da Kaliforniya'daki Edwards üssüne indi. Görev, Spacelab Life Sciences-1 (SLS-1) adlı yükü taşıyordu. NASA'nın görev raporu SLS-1 yükünü 20 yaşam bilimi deneyinden oluşan bir laboratuvar olarak tarif ediyor. Bu deneylerden biri Aurelia aurita, yani ay denizanası üzerineydi. Wikipedia'daki görev özetine göre SLS-1, kalp-damar, böbrek, kan, bağışıklık, kas-iskelet ve denge (nörovestibüler) sistemlerini inceledi.

Columbia, dokuz günlük yaşam bilimleri görevi STS-40 için 5 Haziran 1991'de Kennedy Uzay Merkezi'nden havalanıyor
Columbia, dokuz günlük yaşam bilimleri görevi STS-40 için 5 Haziran 1991'de Kennedy Uzay Merkezi'nden havalanıyor — NASA, Public domain (Wikimedia Commons)

Denizanası deneyinin başındaki isim, Norfolk'taki Eastern Virginia Medical School'dan Dorothy B. Spangenberg'di. Spangenberg'in deneyde kullandığı düzenek, kendi raporlarında "Aurelia Metamorphosis Test System" (Aurelia Başkalaşım Deney Sistemi) adıyla geçiyor.

Deneye ilişkin sayılar konusunda bir uyarı gerekiyor. Sky at Night Magazine ve Discover Wildlife, uçuşa 2.478 denizanası polipi gönderildiğini ve dönüşte yaklaşık 60.000 yavru denizanasına ulaşıldığını yazıyor. Bu iki rakamı NASA'nın ya da Spangenberg'in açabildiğim belgelerinde birebir göremedim; o yüzden ikincil kaynaklardan aktarılan değerler olarak okumak gerekir. Başlıklardaki "2.478 denizanası" ifadesi de yanıltıcı olabilir: uzaya giden hayvanlar henüz yüzen denizanası değil, dipteki bir yüzeye tutunan polipti.

Polip, efira, medüz: kim nerede doğuyor?

Ay denizanasının yaşam döngüsü iki evreli. Dipte bir yüzeye yapışmış, küçük bir çiçeği andıran polip yaşıyor. Uygun uyarı gelince polip, bir yığın tabak gibi enine bölünmeye başlıyor; buna strobilasyon deniyor. Her dilim, 1-2 milimetrelik özgür yüzücü bir yavruya, yani efiraya dönüşüyor. Efiralar sonradan yetişkin denizanasına, yani medüze büyüyor.

Spangenberg'in sistemi bu uyarıyı kontrol edebiliyordu. Poliplere iyot ya da tiroksin hormonu verildiğinde strobilasyon başlıyor. Yayımlanan özete göre polipler 28 derecede, fırlatmadan 48 saat önce, 24 saat önce ve fırlatmadan 8 saat sonra olmak üzere üç ayrı zamanda uyarıldı. Böylece bazı efiralar yer çekimli dünyada oluşup uzaya taşındı, bazıları ise tümüyle uzayda doğdu. Yerde de kontrol grupları vardı.

Uzayda doğmak sorun olmadı

İlk soru basitti: denizanası ağırlıksızlıkta başkalaşım geçirebilir mi? Cevap evet. Polipler hem uzayda hem yerde efira üretti; kol sayıları arasında anlamlı fark çıkmadı. Polip başına düşen efira sayısı, fırlatmadan 8 saat sonra uyarılan gruplarda hafifçe daha yüksekti. Üstelik iki polip grubu uzayda hiç iyot verilmeden efira oluşturdu. Spangenberg ve ekibi bunu, hormonun sentezinin, kullanımının ya da birikiminin uzayda farklı işliyor olabileceği biçiminde yorumladı; bu bir hipotez olarak kaldı. NASA'nın görev raporu ayrıca mürettebatın uçuşun 3., 5., 6. ve 7. günlerinde denizanalarının nabız atışını görüntülediğini not ediyor.

Bazı efiralar uçuşun 8. gününde, hâlâ yörüngedeyken kimyasalla sabitlendi; bazıları iniş sonrasına bırakıldı. Işık mikroskobu ve elektron mikroskoplarıyla bakıldığında, uzayda gelişenlerin biçimi yerdekilere çok benziyordu. Yani dışarıdan bakınca ortada bozuk bir hayvan yoktu.

Nabzı bozan ne?

Denizanası kasılarak yüzer: çanı düzenli aralıklarla büzüşüp gevşer, buna nabız atışı (pulsation) deniyor. Dünya'ya dönüldüğünde uzayda gelişen efiraların yüzde 18,3'ünde bu atışlar anormaldi; yerde gelişen kontrollerde oran yüzde 2,9'du. Spangenberg'in sonraki NASA raporu bunu "altı kat daha fazla" diye özetliyor.

ÖlçümUzayda gelişen efiralarYerde gelişen kontroller
Anormal nabız oranı%18,3%2,9
Kol sayısıAnlamlı fark yokAnlamlı fark yok

Tablodaki değerler, Spangenberg ve arkadaşlarının 1994'te NASA Teknik Rapor Sunucusu'nda yer alan SLS-1 özetinden alındı. Aynı özette araştırmacılar bu farkın üç olası nedenini sıralıyor: yer çekimi algılayıcılarının (graviseptör) gelişimi bozulmuş olabilir, sinir-kas sistemi bozulmuş olabilir ya da bu iki sistem arasındaki bağlantıda bir kusur olabilir. Hangisi olduğu özetten çıkmıyor.

Denge organı: rhopalium ve statolit

Burada denizanasının "kulağı" devreye giriyor. Denizanasının çan kenarında, rhopalium denen küçük duyu yapıları var. Her rhopaliumun içinde bir statosist, yani içinde mineral taneciklerinin bulunduğu bir kesecik yer alıyor. Bu taneciklere statolit deniyor. Discover Wildlife'ın tarifine göre bu taneler kalsiyum sülfattan oluşuyor ve etraflarındaki tüy benzeri duyu hücreleri yer çekiminin çekişini algılıyor; insanın iç kulağındaki benzer yapı (otolit) ise kalsiyum karbonattan.

Aurelia aurita'nın genç efiraları; denge organları çanın kenarındaki rhopaliumlarda yer alır
Aurelia aurita'nın genç efiraları; denge organları çanın kenarındaki rhopaliumlarda yer alır — SpineInWine, CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

Spangenberg'in ekibi 1994'te Advances in Space Research'te bu organları ayrıntılı karşılaştırdı. Uzayda gelişen efiralar da statosist, statolit, göz lekesi (ocellus) ve silli mekanoreseptör hücreler barındıran rhopaliumlar yapmıştı. Kol başına düşen rhopalium sayısı iki grupta farklı değildi. Yani denge organı, yapı olarak yerindeydi.

Statolit sayıları ise tek yönde ilerlemiyordu. Uzayda iyotla uyarılıp doğan efiralarda rhopalium başına statolit sayısı, fırlatmadan 8 saat sonra uyarılan yer kontrollerinden istatistiksel olarak yüksekti. Yerde uyarılıp 24 ya da 48 saat sonra uzaya taşınan efiralarda ise yer kontrolleriyle fark yoktu. Ancak yapay deniz suyunda uzayda tutulan efiralar rhopaliumlarından anlamlı ölçüde daha fazla statolit kaybetti. Spangenberg'in 1997 tarihli nihai NASA raporu ise yerde oluşup dokuz gün uzayda kalan efiralarda statolit sayısının kontrollere göre anlamlı derecede düşük çıktığını yazıyor. Aynı rapor, hormonun (denizanası tiroksini, Jf-T4) birikmesinin statolitlerin erimesine ve düzensiz atışlara bağlı olabileceğini öne sürüyor; bu bir hipotez, kanıtlanmış bir bağ değil.

1996'da Spangenberg, Coccaro, Schwarte ve Lowe'un Scanning Microscopy dergisinde yayımladığı elektron mikroskobu çalışması da şunu ekledi: uzayda gelişenlerin tüylü duyu hücrelerinin tabanında daha az yağ damlacığı vardı. Aynı çalışmanın özeti, yüzme ve yönelme davranışındaki farkın gözlenen yapısal farklarla açıklanamadığı sonucuna varıyor.

Bulgunun sınırları

  • Çoğunluk normaldi. Anormal atış gösteren efiraların oranı yüzde 18,3. Yani uzayda gelişenlerin yaklaşık beşte dördü bu ölçüte göre normaldi.
  • Sebep bilinmiyor. Araştırmacılar atış bozukluğunu sinir-kas sisteminin uzayda farklı gelişmesine ya da hayvanların Dünya'ya geri dönüşte uyum sağlayamamasına bağlıyor; verdiğim kaynaklardan hangisinin geçerli olduğu anlaşılmıyor.
  • Yapı ile işlev uyuşmuyor. Mikroskopla bakıldığında fark küçüktü; davranıştaki fark yapıdan okunamadı.
  • İnsana doğrudan taşınamaz. Denizanasının beyni yok; kasılması basit bir sinir ağıyla yönetiliyor. Bu deney, uzayda doğan bir insanın nasıl olacağını göstermiyor. Discover Wildlife'a göre merak, insanla denizanasının ortak bir noktasından doğdu: ikisi de yer çekimi yönünü mineral taneciklerle algılıyor. Bu benzerlik bir ilham, kanıt değil.
  • Tek uçuş, kısıtlı veri. Bu yazı yayımlanmış özetlere ve NASA raporlarına dayanıyor; efiraların iniş sonrası ne kadar süre izlendiği ve grup başına tam sayılar bu belgelerde yer almıyor.

Neden önemli, sırada ne var?

Denge, SLS-1'in insan deneylerinde de izlenen sistemlerden biriydi. Denizanası bu sorunun insan modeli değil, ama yer çekimi algısını basit bir yapıyla kuran hayvanlardan biri. Yer çekimi olmadan doğan bir hayvanın denge organı yerinde görünse bile sistemin işleyişi bozulabiliyorsa, bu soru daha karmaşık organizmalar için de açık kalıyor.

Spangenberg'in laboratuvarı deneyi sürdürmeye hazırlanıyordu: 1997 tarihli rapora göre, Kanada Uzay Ajansı'nın tasarladığı Aquatic Research Facility (Sucul Araştırma Tesisi) ile 1998'de uçacak üçüncü bir deney için 2.068 denizanasıyla yer testleri yapılmıştı. NASA bu deneyi Ağustos 1997'de programdan çıkardı. Yani hormon (Jf-T4) açıklaması sınanamadı ve "uzayda doğan denizanasının nabzı neden bozuldu?" sorusu, 1991'de sorulduğu gibi hâlâ açık.

Fotoğraf: Cliff from Arlington, Virginia, USA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul11°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →