İskenderiye Feneri'nin yüzü: su altından çıkan mühür yüzük ne anlatıyor

Fenerin yüzünü aslında nereden biliyoruz

Bu buluşun neden önemsenmesi gerektiğini anlamak için şu tuhaf durumu fark etmek gerekiyor: Fener yüzlerce yıl Akdeniz'in en tanınmış yapısıydı, ama bugün onun nasıl göründüğüne dair elimizde hiçbir birinci elden resim yok. Yapının kendisi gitti, çizimi yapılmadı, ölçüsü alınmadı. Fenerin görüntüsü bize yalnızca dolaylı tanıklar üzerinden ulaşıyor.

Bu tanıklardan ilki sikkeler. İskenderiye'de MS 2. yüzyılda basılan paraların üzerinde, kademeli bir kule ve tepesinde bir heykel görünüyor. İkincisi mozaikler: Libya'daki Kasr Libya'da bulunan bir mozaik panoda fener, üst bölümü değişmiş biçimiyle betimleniyor. 1876'da Roma'da ortaya çıkan bir duvar mozaiğinde ise bir gemi, arkasında liman ve fenerle birlikte resmedilmiş. Üçüncüsü yazılı betimlemeler; antik ve ortaçağ yazarları yapıyı gördükleri gibi anlatmış, ama birbirini tutmayan ölçüler vermiş.

Yüzüğün değeri tam burada: Birbirinden bağımsız her yeni tasvir, elimizdeki parçalı görüntüyü biraz daha sınanabilir hale getiriyor. Bir sikkedeki ayrıntı sanatçının kalıbından mı geliyor, gerçekten yapıda mı vardı — bunu ancak başka ortamlardaki tasvirlerle karşılaştırarak ayırt edebiliyorsunuz. IEASM'nin aktardığına göre yüzükteki kabartma, 2. yüzyıl İskenderiye sikkelerindeki fener ikonografisine benziyor.

Mühür yüzük neden sıradan bir takı değil

Mühür yüzük, antik dünyada süsten çok iş aletiydi. Yüzeyindeki oyma, mum ya da kil üzerine bastırıldığında bir imza işlevi görürdü: Belge kapatılır, kap ağzı damgalanır, böylece içeriğin kimin yetkisiyle gönderildiği belli olurdu. Dolayısıyla bir mühür yüzük, taşıyıcısının bir yetki zincirinin içinde durduğuna işaret eder.

Yüzüğün nerede bulunduğu da bu yüzden önemli. Antirhodos, antik İskenderiye'nin Büyük Limanı'nda (Portus Magnus) kraliyet mahallesinin parçası olan küçük bir adaydı; Goddio ekibinin kazdığı yer de adadaki saray alanı. Goddio, The National'a yaptığı değerlendirmede buluntuyu şöyle konumlandırdı: "Mühür yüzüğün bulunuşu, bir zamanlar bir iktidar merkezi olan Antirhodos Adası'nın efsanevi sarayında kazılmış olmasıyla daha da önem kazanıyor." Goddio'ya göre bu, sarayın içinde yönetim birimlerinin bulunduğuna, hatta bunların arasında fenerin işletilmesiyle ilgili işlerin de olabileceğine işaret ediyor.

Bu, hoş bir fikir ama henüz bir yorum. Elimizde "fener idaresi burada çalışıyordu" diyen bir belge yok; tek bir yüzükten böyle bir kurum çıkarmak, kanıtın taşıyabileceğinden fazlasını istemek olur. Yorumun ciddiye alınması için yüzüğün hangi tabakadan, hangi buluntu topluluğuyla birlikte geldiğinin netleşmesi gerekiyor.

Tarihlendirmedeki boşluk

Enstitü yüzük için kesin bir tarih vermedi; sahibinin kim olduğu da bilinmiyor. Tarihlendirme şimdilik yalnızca üslup benzerliğine, yani 2. yüzyıl sikkelerindeki fener betimlemesine dayanıyor. Oysa aynı alandan çıkan seramik ve cam buluntular MÖ 4. yüzyıl ile MS 4. yüzyıl arasına, yani sekiz yüzyıllık geniş bir aralığa yayılıyor. Bir başka deyişle: Yüzüğün bulunduğu yer, tek başına onu tarihlendirmeye yetmiyor.

British Columbia Üniversitesi'nden arkeolog Hector Williams, The Art Newspaper'a verdiği değerlendirmede buluntuyu "son derece ilgi çekici ve önemli" diye nitelendirdi, ama asıl anlamının yüzüğün arkeolojik bağlamı ve tarihi kesinleştiğinde ortaya çıkacağını vurguladı. Bu, haberin en çok atlanan tarafı: Yüzük şu an bir "ilk", ancak ne zamana ait bir ilk olduğu henüz açık değil.

Yapının kendisine ne oldu

Fener, Ptolemaios hanedanı döneminde, kabaca MÖ 284-246 arasında yapıldı. Plinius, tasarımı Knidoslu Sostratos'a bağlar; ancak bu atıf tartışmalı. Yükseklik tahminleri 103 ile 118 metre arasında değişiyor, tabanı ise 30 metreye 30 metrelik bir kare.

Yapı tek bir anda ortadan kalkmadı. MS 796 ve 951'deki yer sarsıntıları hasara yol açtı, 956'daki sarsıntı üst bölümün yaklaşık 20 metresini düşürdü, 1303'teki ise en yıkıcısı oldu. 1480'e gelindiğinde ayakta kalan taşlar, aynı burunda inşa edilen Kayıtbay Kalesi'ne taşındı. Yani fener yok olmadı; büyük ölçüde bir kaleye dönüştü — bugün İskenderiye'ye gidenlerin fotoğrafını çektiği kale, bir bakıma fenerin devam etmiş hali.

Geri kalanı denize gitti. Jean-Yves Empereur'ün ekibi 1994-1995'te Doğu Limanı'nın dibinde fenere ait kalıntıları yeniden saptadı; 1995 sonuna kadar 3.300'den fazla parça kataloglandı; aralarında 49 ile 60 ton arasında granit bloklar, 30 sfenks ve beş dikilitaş vardı. Goddio'nun aynı limanda sürdürdüğü kazılar ise batık kraliyet mahallesinin planını çıkarmaya odaklı; bu sezon İsis Tapınağı, Antirhodos'taki saray alanı, anıtsal bir taş yapı kalıntısı ve Timonium olmak üzere dört noktada çalışıldı.

Sırada ne var

Yüzük için şimdi beklenen şey gösterişli değil ama belirleyici: Bulunduğu noktanın tabaka kaydı, yanındaki seramiğin tarihi, metalin bileşimi. Bunlar netleştiğinde iki ayrı soru yanıt bulabilir. Birincisi, tasvirin feneri hangi dönemdeki haliyle gösterdiği — çünkü yapı yüzyıllar içinde değişti, üst katı birkaç kez farklılaştı. İkincisi, sarayın Ptolemaios döneminden sonra, Roma idaresi altında da iş gören bir yönetim merkezi olarak kullanılıp kullanılmadığı.

Bir de şu açık soru duruyor: Mührün sahibi bu damgayı neye basıyordu? Fener tasviri kişisel bir tercih, kentine duyulan bir bağlılık gösterisi de olabilir — tıpkı bugün bir kentin siluetini logo yapmak gibi. Oyma, taşıyıcısının kim olduğunu söylemiyor; sadece neyi göstermeye değer bulduğunu söylüyor.

Fotoğraf: Prof. Hermann Thiersch (1874–1939), Public domain, Wikimedia Commons