Teknoloji

Tek saat hem hızlı hem yavaş işleyebilir mi? İyon saatiyle test

Fizikçiler, tuzaktaki bir iyon saatinin hareketini sıkıştırarak zamanın kuantum imzasını aramayı öneriyor. Çalışma kuramsal; deney henüz yapılmadı.

21 Kasım 20267 dk okuma1 okunma
Tek saat hem hızlı hem yavaş işleyebilir mi? İyon saatiyle test

Elektromanyetik bir tuzağın içinde tek bir alüminyum iyonu asılı duruyor. Lazerlerle mutlak sıfıra yakın bir sıcaklığa kadar soğutulmuş; hareketini mümkün olduğunca durdurmuşlar. Yine de tam durmuş sayılmaz: kuantum mekaniğine göre en düşük enerji hâlinde bile iyon çok az titreşir. Titreşim hız demektir, hız da görelilikte zamanın yavaşlaması demektir. Yani bu saat, soğutulabilecek en düşük hâlinde bile çok az geri kalır.

Stevens Teknoloji Enstitüsü'nden doktora adayı Gabriel Sorci bunu şöyle anlatıyor: atom saatleri artık o kadar duyarlı ki çok düşük sıcaklıklardaki termal titreşimin yol açtığı küçücük zaman farklarını bile görebiliyor; ama mutlak sıfırda, taban durumunda bile, yalnızca kuantum dalgalanmaları yüzünden saatin tik takı etkileniyor. Asıl soru bunun bir adım ötesinde: iyonun hareketi tek bir değil birden fazla durumun üst üste binmesiyse, saatin yaşadığı zamana ne olur?

Reklam

Kyushu Üniversitesi, Stevens Teknoloji Enstitüsü, Waterloo Üniversitesi, ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST), Colorado Eyalet Üniversitesi ve Stockholm Üniversitesi'nden beş yazarlı bir ekip, bu soruyu sınayabilecek bir deney tasarımını Physical Review Letters dergisinde yayımladı. Önemli olan bir ayrım var: yayımlanan şey bir deney sonucu değil, bir kuramsal hesap ve deney önerisi.

Her saatin kendi zamanı var: uygun zaman

Görelilikte her saat, kendi yolculuğuna bağlı bir süreyi ölçer. Buna uygun zaman (proper time) denir. Hızlı giden ya da kütleçekim alanında daha aşağıda duran saat, ötekine göre daha yavaş işler; buna zaman genleşmesi deniyor. Makalenin kaynakçasında etkinin ilk doğrudan gözleminin Hafele ve Keating'in 1972'de Science dergisinde yayımladığı, dünya çevresinde taşınan atom saatleriyle yapılan çalışma olduğu belirtiliyor. Bugün optik atom saatleri bunu milimetre ölçeğinde görebiliyor: Kyushu Üniversitesi'nin bülteni, saatlerin Einstein'ın öngördüğü zaman genleşmesini birkaç milimetrelik yükseklik farkında bile saptayabildiğini yazıyor.

Stevens'in bülteni etkiyi şu örnekle ölçeklendiriyor: saniyede 10 metre hızla giden bir saat, yerinde duran bir saatin 57 milyon yıl sonra ancak bir saniye gerisinde kalır. Atom saatleri bu kadar küçük bir farkı bile okuyabiliyor.

Sorun: bugüne dek her şey klasik de açıklanabiliyor

Makalenin girişindeki çerçeve şu: kuantum mekaniğinde zaman genellikle sabit bir parametre, genel görelilikte ise dinamik bir büyüklük. Ölçümler ise şimdiye dek bu iki rolü birlikte sınamadı. Yazarlara göre bugüne kadarki bütün zaman genleşmesi ölçümleri, klasik bir uygun zaman parametresine göre işleyen bir dinamik olarak etkin biçimde açıklanabiliyor. Başka bir deyişle atom saati kuantum bir araç olsa da ölçtüğü zaman, tek bir sayı gibi davranıyor.

Ekibin hedefi, uygun zamanın tek bir sayı olarak yetmediği, bir operatöre (konum ve momentuma bağlı bir kuantum büyüklüğüne) dönüşmesi gereken rejimi laboratuvarda yakalamak. Makale bunu τ̂ = τ(x̂, p̂) olarak yazıyor. Bu fikrin kuramsal temeli yeni değil: Stevens bülteni, Pikovski ve ortaklarının bunu on yılı aşkın süre önce ortaya koyduğunu söylüyor. Makalenin kaynakçasında da 2011 tarihli Nature Communications çalışması (Zych, Costa, Pikovski, Brukner) yer alıyor. Yeni olan, bunun mevcut iyon saati teknolojisiyle sınanabilecek duruma gelmesi.

Önerilen düzenek: saati iki yola ayırıp hareketi sıkıştırmak

Makalenin ana örneği, 267 nanometrelik geçişiyle çalışan alüminyum-27 iyonu saati. İyon harmonik bir tuzakta tutuluyor; makalede 20 MHz'lik bir tuzak frekansı ele alınıyor. Fikir şu adımlara dayanıyor.

  • Saat iki seviyeli bir sistem. İyonun alt ve üst enerji düzeyi arasındaki geçiş, saatin tik takı. Bir lazer darbesiyle iyon, iki düzeyin süperpozisyonuna (ikisinin birden bir karışımına) sokuluyor. Bu, Ramsey yöntemi denen girişim ölçümünün ilk adımı.
  • Hareket saate bağlanıyor. Üst düzeydeki iyonun enerjisi biraz fazla; kütle-enerji eşdeğerliği gereği bu çok küçük bir ek kütle demek. Makale aynı denklemin iki eşdeğer okuması olduğunu söylüyor: ya kütle-enerji eşdeğerliği ya da birinci dereceden görelilikli uygun zaman evrimi. Sonuç, saatin iki kolunun iyonun titreşimiyle farklı biçimde ilişkilenmesi. Fizikte buna dolanıklık (entanglement) deniyor: saatin hâli ile hareket artık ayrı ayrı anlatılamıyor.
  • Hareket sıkıştırılıyor. İyonu taban durumunda bırakmak yerine sıkıştırılmış hâle getirmek öneriliyor. Sıkıştırılmış hâlde konum ve hız belirsizliklerinden biri ötekinin pahasına daraltılıyor; makalenin formülünde sıkıştırma arttıkça görünürlük kaybı büyüyor. Stevens bülteni bunu, boşluğun kendisini (vakumu) işleyerek elde edilen bir durum olarak tarif ediyor.
  • Okunan şey: görünürlük. Dolanıklık, Ramsey girişim çizgilerinin keskinliğini, yani görünürlüğü (visibility) düşürür. Görünürlükteki bu kayıp, makaleye göre kuantum uygun zaman evriminin tanığıdır.

Neden frekans ölçmek yetmiyor

Burada makalenin en ince noktası var. Hareketin kuantum olması saatin frekansında da bir kayma yaratıyor; ama makale, bu tür frekans kaymalarının tamamen kuantum anlatımı ile klasik uygun zaman ortalaması kullanan yarı-klasik bir modeli birbirinden ayıramadığını açıkça yazıyor. Yani sadece "saat biraz geri kaldı" demek yeterli kanıt olmaz. Görünürlük kaybı ise klasik bir uygun zaman parametresiyle yeniden üretilemiyor. Yazarlar dolanıklığın doğrudan doğrulanmasının da ilke olarak mümkün olduğunu, saat ve hareket üzerinde ortak ölçümler yapılarak görünürlüğe başvurmadan test edilebileceğini ekliyor.

Sayılar: neyin ölçülebilir olduğu

Aşağıdaki tablo, makalenin özet tablosundaki dört etkiyi ve yazarların gözlenebilirlik değerlendirmesini derliyor. Veriler makalenin metninden alındı; ilk satırdaki etki dışında hiçbiri henüz deneyle ölçülmüş değil.

EtkiNe diyorMakaledeki büyüklük ve durum
Termal ikinci derece Doppler kaymasıSıcak iyon hızlı titreşir, saat biraz geri kalır; klasik hesapla da çıkarMakaleye göre birçok deneyde hesaba katılan bilinen etki
Vakum kaynaklı kaymaİyon taban durumunda bile hız dağılımına sahip olduğundan kayma sürerYazarlara göre MHz'lik bir tuzakta yaklaşık 5 × 10⁻¹⁹; ama yarı-klasik modelle de yeniden üretilebilir
Dolanıklığa bağlı görünürlük kaybıSıkıştırılmış hareketle saat dolanıyor, girişim çizgileri sönüyorAlüminyum iyonu, r = 2,26 sıkıştırma, yaklaşık 1 saniyelik serbest evrim ve 20 MHz tuzak için V ≈ 0,93, yani kabaca yüzde 7'lik kayıp; eşlik eden frekans kayması yaklaşık 3,8 × 10⁻¹⁷. Yazarlar bunu mevcut en gelişmiş saatlerle gözlenebilir buluyor
Kuantum ikinci derece Doppler kaymasıSaatin kendi kuantum evriminden gelen faz kaymasıAlüminyum iyonu için yaklaşık 10⁻¹⁰ radyan; yazarlara göre şimdilik gözlenemeyecek kadar küçük

Makale ayrıca ek bir kıyas veriyor: eğer 1119 THz'de çalışan bor-10 iyonlu bir saat geliştirilirse, kütlesi daha az olduğu için diğer her şey aynıyken görünürlük kaybı V ≈ 0,76'ya kadar derinleşebilir. Böyle bir saat henüz yok; bu bir olasılık olarak ileri sürülüyor.

Sıkıştırma değeri konusunda yazarlar, r = 2,26 düzeyinde sıkıştırılmış hâllerin bir iyon tuzağında zaten gözlendiğini belirtiyor. Colorado Eyalet Üniversitesi'nden Christian Sanner de Stevens bülteninde şunu söylüyor: gereken sıkıştırmayı üretecek teknolojiye sahipler ve bu etkileri ilk kez gözlemek için gereken saat duyarlığına ulaşacak bir yol görüyorlar.

Kanıtlanan, önerilen, tartışmalı

  • Yerleşik bilgi: Hız ve kütleçekime bağlı zaman genleşmesi çok kez ölçüldü; atom saatleri bunu birkaç milimetrelik yükseklik farkında gösterebiliyor.
  • Kuramsal sonuç (henüz deneyle sınanmadı): Hareket kuantum durumdaysa saatin iç hâli hareketle dolanıyor ve bu, sıkıştırılmış hareket kullanıldığında ölçülebilir bir görünürlük kaybı bırakıyor. Makale "zaman genleşmesinin yol açtığı dolanıklığın" bugüne dek gözlenmediğini, bir deneyin ise zaman genleşmesini yalnızca benzetim yoluyla ele aldığını yazıyor.
  • Dil meselesi: Basın bültenlerindeki "zamanın süperpozisyonu" ifadesi etkileyici ama kısaltılmış bir anlatım. Stevens bülteni bunu Schrödinger'in kedisine benzeterek "hem genç hem yaşlı bir kedi" diye anlatıyor. Makalenin kendi formülasyonu daha dar: evrensel bir "zaman"ın değil, saatin yaşadığı uygun zamanın, hareket durumuna bağlı bir operatöre dönüşmesi. Bu, zamanın doğası hakkındaki felsefi iddialardan ayrı tutulmalı.
  • Şu an gözlenemeyen kısım: Makale, saatin kendi kuantum evriminden doğan etkinin (yukarıdaki son satır) mevcut ve yakın gelecekteki imkânlarla gözlenemeyecek kadar küçük olduğunu açıkça söylüyor.

Sırada ne var

Kyushu Üniversitesi'nden Joshua Foo, bülten metnine göre ekibin yeni bir hareket kontrol tekniği getirdiğini ve bunun etkiye duyarlılığı 100 ila 1000 kat artırdığını söylüyor. Foo ayrıca bunun bir sonraki adımı da açıkça adlandırıyor: "Kuramsal modelimizi gerçeğe dökmek doğal olarak büyük sonraki adım; gerçek dünyadaki belirsizlikleri hesaba katan ayrıntılı bir deney geliştirmek modelimiz hakkında bize daha fazla bilgi verecek." Foo'nun eklediğine göre ekip, atom saatlerinin zamanla kuantum kütleçekimi alanını da yoklamak için kullanılıp kullanılamayacağını merak ediyor; bu şimdilik bir ilgi alanı, bir sonuç değil.

Açık soru, gerçek bir laboratuvarda yaklaşık yüzde yedilik bir görünürlük kaybını başka gürültü kaynaklarından ayırabilmek. Girişim çizgilerinin sönmesinin başka nedenleri de olabilir; bu yüzden Foo'nun sözünü ettiği ayrıntılı deney tasarımı belirleyici olacak. Bu, yazının kendi yorumu: beklenen kaybın ölçülmesi kuantum uygun zamanın ilk deneysel imzası sayılırdı; ölçülmemesi ise modelin eksik olduğunu ya da deneyin yeterince duyarlı olmadığını gösterirdi.

Fotoğraf: National Institute of Standards and Technology, Public domain, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4955,4066,28İstanbul13°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiHayvan rekorları testi: en hızlı, en derin, en uzun ömürlü kim?En hızlı dalışı hangi kuş yapıyor, en derine hangi memeli iniyor, hangi omurgalı yüzlerce yıl yaşıyor?…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için enerji yoğun ve dönüştürücü bir tonda başlıyor. Güneş'in Yay burcundaki…

Günün sorusu

"Filenin Sultanları" hangi milli takımımızın lakabıdır?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →