Külleme mantarının da paraziti var: Herbaryum örnekleri gösterdi

Bir akçaağaç yaprağının bir yüzü tebeşire bulanmış gibi bembeyazdır. Bahçıvanın tanıdığı bu görüntü külleme hastalığıdır: yaprağı kaplayan o beyaz örtü, aslında bir mantarın kendisidir. Mikroskobun altında ise bu örtünün içinde, gözle görülmeyen bir sakin daha yaşar. Başka bir mantar, külleme mantarının hücrelerinin içine girmiş, onu içeriden yemektedir.

Kuzey Carolina Eyalet Üniversitesi'nden (NC State) bir ekip, Kasım 2026'da Proceedings of the Royal Society B dergisinde yayımladığı çalışmada bu ikinci mantarı, yani Ampelomyces cinsini mercek altına aldı. Sorulan soru basitti: bu parazitin parazitleri doğada ne kadar yaygın ve kim olduklarını gerçekten biliyor muyuz?

Yanıtın iki parçası var. Ampelomyces sanılandan yaygın. Üstelik herkesin kullandığı DNA veri tabanındaki kayıtların hatırı sayılır bir bölümü yanlış etiketlenmiş.

Hiperparazit nedir, külleme neden önemli?

Hiperparazit, bir parazitin kendisini parazitleyen canlıdır. Külleme (İngilizcede powdery mildew) ise birçok bitki türünde görülen, yaprak ve meyve yüzeyinde beyaz-gri bir mantar tabakası oluşturan bitki hastalığıdır. Külleme mantarları yalnızca canlı bitki dokusunda yaşar; laboratuvar kabında üretilemez. NC State bülteninin de belirttiği gibi, araştırmacıların elinde külleme kültürü olmadığı için doğal örneklere gitmek zorunda kalması bu yüzdendir.

Ampelomyces külleme mantarının iplikçiklerine (hif) girer ve onun içinde büyür. 2021'de PLoS One'da yayımlanan bir çalışmada altı külleme türünden 26 Ampelomyces soyu ayrıştırıldı. Aynı çalışma, parazitin hiflerinin içeriden ilerlediğini ve bulaştırmadan beş gün sonra külleme mantarının spor taşıyan yapılarında körelme başladığını anlatıyor. Bu cinsin ilk türü 1852'de tanımlanmıştı; yani konu yeni değil. Yenilik, ölçeğin büyümesinde.

Kurutulmuş örnekler 150 yıl geriye gidiyor

Ekip, NC State'in herbaryumundan (kurutulup arşivlenmiş bitki ve mantar örnekleri koleksiyonu) 600'den fazla kurutulmuş külleme örneğini taradı. Örnekler 28 ülkeden ve son 150 yıla yayılıyordu. Bunlar, GenBank'ta (bilim insanlarının DNA dizilerini paylaştığı kamuya açık veri tabanı) bulunan dizilerle birlikte çözümlendi. Makalenin ilk yazarı Jacklyn Thomas, sorumlu yazarı Michael Bradshaw.

Bülten, incelenen külleme örneklerinin yaklaşık yüzde 7'sinde Ampelomyces bulunduğunu bildiriyor. Makalenin özeti ayrıca, bu gizli parazitlerin arasında çok sayıda yeni soy ortaya çıktığını ve külleme konakçılarıyla ilişkilerinde küresel bir örüntü görüldüğünü söylüyor. Demek ki kurutulmuş bir külleme örneği yalnızca külleme mantarını değil, o yaprakta yıllarca kimsenin fark etmediği ikinci bir mantarın DNA'sını da saklıyor.

Yanlış etiket, çoğalan hata

İkinci bulgu daha az görünür ama bilimin işleyişi için önemli. Ekip, herkese açık Ampelomyces dizilerini yeniden değerlendirdi. Makalenin özetine göre, bu adla kaydedilen girdilerin yüzde 13'ü yanlış tanımlanmış. Üniversite bülteni ise GenBank'tan taranan örneklerde bu oranı yaklaşık yüzde 15 olarak veriyor. İki rakam arasındaki fark büyük olasılıkla hangi alt kümenin kastedildiğinden kaynaklanıyor; yazı bu yüzden ikisini de aktarıyor.

Michael Bradshaw, çalışmanın sorumlu yazarı ve NC State'te entomoloji ve bitki patolojisi yardımcı doçenti. Sorunu şöyle anlatıyor: "Bu parazitlerin kimliğini saptamak zor; birisi yanlış tanımlıyor ve hatalı veriyi giriyor. Sonra bir başkası o yanlış veriyi görüp kendi örneklerini ona göre sınıflıyor ve bu da daha fazla yanlış veriye yol açıyor. Hata bu şekilde büyüyor."

Ekip bunun için DNA dizilerini kendi örnek kayıtlarına bağlayan, doğrulanmış bir soy ağacı çerçevesi kurdu (T-BAS adlı araçta). Amaç, sonraki ekolojik ve biyolojik mücadele çalışmalarına güvenilir bir başvuru noktası vermek.

Biyolojik mücadele ile ilgisi ne?

Biyolojik mücadele, bir zararlıyı ya da hastalık etmenini kimyasal yerine doğal düşmanıyla baskılamak demek. Bazı Ampelomyces soyları bu amaçla ticari biyofungisit olarak geliştirildi. Bradshaw'a göre hiperparazitlerin çeşitliliğini ve kaç farklı soy olduğunu anlamak, "bazılarının fungusu kontrol etmekte diğerlerinden daha iyi olup olmadığı" konusunda ipucu verebilir. Ona göre bu parazitlerde "belli bir derecede konakçı özgüllüğü" var ve konu derinleştirilirse hastalığı sınırlamada çok yararlı olabilirler.

Burada bulgunun sınırını çizmek gerek. Bu çalışma bir etkinlik denemesi değil, bir envanter ve sınıflandırma çalışması. Hangi soyun hangi tarlada külleme üzerinde işe yarayacağı, yazıdan çıkarılacak bir sonuç değil. Yüzde 7 de tarlada ölçülmüş bir bulaşma oranı sayılmamalı: herbaryum örnekleri rastgele bir saha taraması değil, koleksiyoncuların yıllar içinde topladığı materyaldir.

Türkiye bağı: fındık yaprağındaki küçük ayrıntı

Türkiye için en yakın örnek fındık. Avrupa ve Akdeniz Bitki Koruma Örgütü'nün (EPPO) kayıtlarına göre fındıkta külleme etmeni Erysiphe corylacearum Türkiye'de ilk kez 2013'te Karadeniz bölgesinde bulundu; Giresun, Ordu ve Trabzon'da saptandı, sonra Marmara bölgesinde de görüldü.

Düzce Üniversitesi'nden Nedim Altın ve Barış Gülcü, 2016-2017'de Batı Karadeniz ve Marmara'daki fındık bahçelerinde yaprakları mikroskopla inceledi ve sonuçları 2018'de International Journal of Agriculture and Biology'de yayımladı. Ampelomyces'in külleme bulaşmış fındık yapraklarında bulaşma sıklığı yüzde 0 ile 100 arasında değişiyordu. Külleme mantarının kışı geçiren yapıları (kasmotesyum) Ampelomyces bulunan yapraklarda ortalama 46, bulunmayanlarda 435'ti (2016); 2017'de değerler sırasıyla 40,45 ve 344'tü. Parazitin bulunduğu yapraklardaki kasmotesyumların 2016'da yüzde 40'ı, 2017'de yüzde 23,33'ü Ampelomyces tarafından parazitlenmişti. Yazarlar gelecekte soyların belirlenmesi, biyolojilerinin ve külleme karşısında kullanım olanaklarının araştırılması gerektiğini belirtti.

İki çalışmayı yan yana koymak anlamlı: Düzce çalışması Ampelomyces'in Türkiye'de fındık yapraklarında doğal olarak bulunduğunu gösteriyor; hangi soyların bulunduğu ise ayrı bir soru. NC State ekibinin kurduğu başvuru çerçevesinin böyle yerel örneklerle eşleştirmeye elverişli olup olmadığı ise yazıdan çıkarılamıyor.

Açık kalan soru

Bülten, sonraki adım olarak örneklemenin daha geniş coğrafyalara ve farklı konakçı türlerine yayılmasını öneriyor. Cevaplanması gereken soru ise şu: Ampelomyces soyları külleme türlerine ne kadar bağlı? Hangi soy hangi külleme türüne bağlı, bu bağ biyolojik mücadele için ne kadar kullanılabilir? Kurutulmuş yaprakların arasında bunun ipuçları duruyor; ama henüz yeterince okunmuş değil.

Fotoğraf: Hannah Clover, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons