Teknoloji

Maxwell'in Şeytanı Laboratuvarda: Bilgiyi Silmenin Isı Bedeli

Maxwell'in 1867 düşünce deneyi boncuklar, tek elektron ve ultra soğuk atomlarla sınandı. Bilgiyi silmenin ısı bedeli bugün laboratuvarda ölçülüyor.

19 Kasım 20266 dk okuma
Maxwell'in Şeytanı Laboratuvarda: Bilgiyi Silmenin Isı Bedeli

1867'de İskoç fizikçi James Clerk Maxwell, dostu Peter Guthrie Tait'e yazdığı mektupta küçük bir kapıcı hayal etti. Ortası bölmeyle ikiye ayrılmış, her yanı aynı sıcaklıkta gazla dolu bir kap düşünün. Bölmede küçük bir kapak var; kapağın başında tek tek molekülleri görüp hızlarını ayırt edebilen bir varlık duruyor. Hızlı gelen molekülü bir tarafa, yavaş gelen molekülü öbür tarafa geçiriyor. Bir süre sonra kabın bir yarısı ısınıyor, öbürü soğuyor. Üstelik kapağı oynatmak için gereken çaba, istenirse sıfıra yaklaştırılabilecek kadar küçük.

Maxwell bu varlığa kendisi "şeytan" demedi. Philip Ball'un Nautilus'ta yayımlanan yazısına göre adı sonradan William Thomson (Lord Kelvin) koydu; Maxwell ise Tait'e ona şeytan değil "valf" denmesini istediğini yazarak yakındı. Yine de ad tuttu ve 150 yıldır fizik tartışmalarından çıkmıyor.

Reklam

Bir fizikçinin neden böyle bir kapıcıya ihtiyacı vardı

Alman fizikçi Rudolf Clausius'un 19. yüzyılın ortasında formüle ettiği termodinamiğin ikinci yasası, ısının soğuk bir cisimden sıcak bir cisme kendiliğinden geçmediğini söyler. Yasanın en ürkütücü sonucunu Thomson çıkardı: evren zamanla tek bir sıcaklığa dağılacak, yani bir "ısıl ölüm" yaşayacaktı. Ball'a göre dindar bir Hristiyan olan Maxwell bunu rahatsız edici buldu. Nautilus'ta konuşan bilim tarihçisi Matthew Stanley'e (New York Üniversitesi, Huxley's Church and Maxwell's Demon kitabının yazarı) göre Maxwell fizik yasalarından vazgeçmeden özgür irade için bir "boşluk" arıyordu. Stanley, Maxwell'in şeytanın gerçekten var olduğunu savunduğunu düşünmek için bir neden görmediğini de ekliyor: kapıcı bir düşünce aracıydı, bir iddia değil.

Bu aracın asıl değeri başka yerden çıktı. Kapıcı ikinci yasayı ancak bir şey bilerek kırabiliyordu: hangi molekülün hızlı, hangisinin yavaş olduğunu. Böylece soru bilgiye dönüştü. Bilgi edinmek, saklamak ve silmek fiziksel olarak bir şeye mal oluyor mu?

Szilard: bilmek bedavaya gelmez

Macar fizikçi Leo Szilard 1929'da Zeitschrift für Physik dergisinde kapıcıyı en yalın hâline indirdi: kutuda tek bir molekül. Kutuyu bir bölmeyle ikiye ayırın; molekülün hangi yarıda olduğunu bilen biri, bölmeyi bir piston gibi doğru yöne itip çevreden ısı çekerek iş çıkarabilir. Çıkarılabilecek en büyük iş, kT ln 2 kadardır. Burada k Boltzmann sabiti, T mutlak sıcaklık, ln 2 ise iki seçenek (sol ya da sağ) arasındaki tek bitlik belirsizliğin ölçüsüdür. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin aktardığına göre Szilard, elde edilen yararı dengeleyecek bir bedelin bilgi edinmenin kendisinde olması gerektiğini savundu.

Fizikçi Leo Szilard, yaklaşık 1960
Fizikçi Leo Szilard, yaklaşık 1960 — U.S. Department of Energy, Public domain (Wikimedia Commons)

Landauer ve Bennett: bedel unutmakta ödeniyor

Ters yönden bir cevap 1961'de geldi. IBM'de çalışan Rolf Landauer, IBM Journal of Research and Development dergisinde, mantıksal olarak geri alınamayan işlemlerin, yani bilgiyi silenlerin, fiziksel durum uzayını da sıkıştırması gerektiğini ileri sürdü. Sonuç: bir bit bilgiyi silmek çevreye en az kT ln 2 kadar ısı vermek demektir. Oda sıcaklığında bu, yaklaşık 3×10⁻²¹ joule eder; yani virgülden sonra yirmi sıfır ve bir 3.

Ball'un anlattığı mantık şöyle işliyor: şeytanın belleği sonsuz değil. Molekül hızlarını bir yere not ede ede ilerleyecek, bir noktada eski kayıtları silip yer açmak zorunda kalacak. Elde ettiği entropi farkı, o silme sırasında yeniden ödeniyor. Yani kapıcıyı yenen şey ölçümün maliyeti değil, unutmanın maliyeti.

Charles Bennett bu çizgiyi tamamladı. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin özetine göre 1982 tarihli yazısında ölçümün ilke olarak geri döndürülebilir, dolayısıyla bedelsiz yapılabileceğini, asıl bedelin silme aşamasında ödendiğini savundu. Landauer'in ilkesi bu yüzden hem hesaplamanın alt enerji sınırı hem de şeytanın "çözümü" olarak anılıyor.

IBM araştırmacısı Charles Bennett
IBM araştırmacısı Charles Bennett — IBM Research, CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)

Kâğıttan laboratuvara

Uzun süre bunlar yalnızca kuramdı; kT ln 2 gibi küçücük bir enerjiyi ölçmek ise ancak 21. yüzyılda mümkün oldu. Aşağıdaki dört deney bu yolun duraklarından.

Boncuk ve basamaklar (2010). Shoichi Toyabe ve dört meslektaşı Nature Physics'te, 287 nanometre çaplı polistiren bir boncuğun konumunu gerçek zamanlı izleyip elektrik alanıyla kurulan basamaklı bir enerji yapısını ona göre ayarladılar. Rastgele titreşen boncuk, bilgiye dayalı müdahaleyle basamakları tırmanabildi; yani konum bilgisi işe çevrildi. Makale, bir bitlik bilginin mikroskobik sistemde kT ln 2'lik işe dönüştüğünü, bedelin ise büyük ölçekli "şeytan"da, yani ölçüm ve kontrol düzeneğinde ödendiğini söylüyor. Ball de aynı deneyi anlatıyor.

Silmenin ısısı (2012). Antoine Bérut, Sergio Ciliberto (ENS Lyon), Eric Lutz ve arkadaşları Nature'da (cilt 483, sayfa 187) Landauer ilkesinin ilk doğrudan sınamasını yayımladı. Bir bitlik belleği, suda lazerle (optik cımbızla) tutulan 2 mikrometrelik bir silika boncuk temsil etti: iki çukurdan solda olması "0", sağda olması "1" sayıldı. Ekip belleği defalarca sıfırladı ve ortalama ısıyı ölçtü. Silme ne kadar yavaş yapılırsa ısı Landauer sınırına o kadar yaklaştı. Physics World'e göre Lutz, ısının boncuğun suyu iterken yaşadığı sürtünmeden geldiğini söylüyor.

Tek elektronlu motor (2014). Aalto Üniversitesi'nden Jonne Koski, Ville Maisi, Jukka Pekola ve Dmitri Averin PNAS'ta (cilt 111, sayfa 13786) bir Szilard motorunun elektronik benzerini kurdu. Düzenek, iki küçük metal ada arasında gidip gelen tek bir fazladan elektrona dayanıyor; konumunu bir elektrometre okuyor, geri besleme buna göre davranıyor. Deney yaklaşık 0,1 kelvin sıcaklıkta, yani mutlak sıfırın hemen üstünde yapıldı. Makaleye göre çevrim başına ortalama çıkarılan iş, kT ln 2'nin yaklaşık 0,75 katı oldu; ölçüm ve geri besleme hataları sınırdan uzaklaşmanın bedeli.

Kuantum çağında (2025). Stefan Aimet, Jens Eisert (Berlin Özgür Üniversitesi), Jörg Schmiedmayer (TU Wien) ve ekipleri Nature Physics'te (cilt 21, sayfa 1326) Landauer ilkesini, birbirine dolanık pek çok parçacığın bulunduğu bir kuantum sisteminde sınadı. TU Wien'in duyurusuna göre düzenek, bir atom çipinde tutulan birkaç bin ultra soğuk rubidyum atomu: iki atom bulutu serbest bırakılıp birbirine karışmaya bırakılıyor, girişim desenlerinden bir alt sistemin çevresiyle nasıl entropi ve enerji alışverişi yaptığı okunuyor. Schmiedmayer'e göre bir bit bilgiyi silmek her zaman en az belli bir entropi artışı, dolayısıyla enerji kaybı getiriyor. Eisert ise sonucu şöyle değerlendiriyor: "Bilgi ile kuantum fiziğinin, Rolf Landauer'in düşündüğü kadar heyecan verici ve derin biçimde iç içe olduğunun önemli bir doğrulaması." Çalışma bir şeytan inşa etmiyor; ilkenin, denge dışındaki süreçlere genellenmiş hâlini kuantum alan benzeşimi üzerinde sınıyor.

Dört deney yan yana

Aşağıdaki tablo, yukarıda anılan makalelerin kendi bildirdiği düzenekleri özetliyor.

YılSistemNe gösterildi
2010287 nm polistiren boncuk, elektrik alanıyla basamaklı yapıKonum bilgisi geri beslemeyle işe çevrildi
2012Optik cımbızda 2 mikrometrelik silika boncukBir bit silinirken ısı, yavaşlayan silmede Landauer sınırına yaklaştı
2014Tek elektronlu kutu, yaklaşık 0,1 KBir bitlik bilgiden ortalama yaklaşık 0,75 kT ln 2 iş
2025Atom çipinde ultra soğuk rubidyum atomlarıÇok parçacıklı kuantum sistemde Landauer ilkesinin sınanması

Tartışma bitmedi

Bütün bunlar konunun kapandığı anlamına gelmiyor. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'ne göre filozoflar John Earman ve John Norton 1998 ve 1999'da bilgi kuramına dayalı "çözümlere" itiraz etti; John Norton 2005'te Landauer'in ilkesini de eleştirdi. Deneyler ise ilkenin öngördüğü ısıyı, kısıtlı koşullarda ve küçük sistemlerde doğruluyor; bugünkü bilgisayarların bu sınırın ne kadar üstünde çalıştığı ayrı bir soru.

Ball'un yazısı ise kuantum tarafına dikkat çekiyor: ona göre Hossein Partovi 2008'de iki dolanık parçacık arasındaki karşılıklı bilginin, ısının sıcaktan soğuğa kendiliğinden akışını tersine çevirebildiğini gösterdi. Ancak bu akış dolanıklığı tüketiyor; kuantum dünyasında dolanıklık bir tür yakıt oluyor. Açık soru şu: hesaplamayı, hatta yaşamı, bu bilgi-enerji hesabının sınırına ne kadar yaklaştırabiliriz? Maxwell'in kapıcısı hâlâ işsiz değil.

Fotoğraf: G.J. Stodart, Public domain, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4755,4666,50İstanbul18°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTelefon kullanım tipin ne?Ekran süresi, bildirimler, şarj alışkanlığı… Altı soruda telefonunla nasıl bir ilişki kurduğunu…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için iç sesin her zamankinden daha net duyulduğu, sezgilerin güçlendiği bir gün. Cuma…

Günün sorusu

Mimar Sinan'ın "ustalık eserim" dediği cami hangisidir?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →