Yapay Zekâ Noel Reklamları Neden Soğuk Geliyor? Sahte Vermeer
Leeds'ten Alex Fisher'a göre yapay zekâ reklamlarındaki rahatsızlığın kökeni sanat sahteciliğine benzeyen bir sorun: ortada olmayan emek ve niyet.

Bir Noel reklamı izliyorsunuz: elle çizilmiş gibi duran, yumuşak ışıklı, hayvanların kış karında koştuğu bir animasyon. Tam beğenmeye başlamışken öğreniyorsunuz ki tek bir çizgiyi bile bir insan çizmemiş. Hiçbir şey değişmedi, ekrandaki görüntü aynı. Ama içinizde bir şey soğuyor.
Leeds Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacı olan Alex Fisher, bu soğumanın nedenini sanat felsefesinde arıyor. Fisher'ın The Conversation'da yayımlanan yazısına göre tepki yalnızca etik kaygılardan gelmiyor; izleyici, bir şeyin ne olduğu hakkında yanıltıldığını hissediyor.
Önce bilinen itirazlar
Fisher, yapay zekâya yönelen eleştirilerin bir bölümünün tanıdık olduğunu kabul ediyor: modellerin sanatçıların işleriyle eğitilmesi, bu işlerin karşılığının ödenmemesi, yaratıcı mesleklerin geleceği, veri merkezlerinin çevreye ve yerel topluluklara etkisi. Bir de şeffaflık sorunu var. Fisher'ın aktardığına göre McDonald's Hollanda'nın yapay zekâyla üretilen Noel reklamı, bunun açıkça belirtilmemesi yüzünden gelen tepkilerin ardından üç gün içinde yayından çekildi.
Yazıda düzenleme tarafı da var: Avrupa Birliği'nin yeni şeffaflık kuralları etiketlemeyi zorunlu kılıyor; Birleşik Krallık'ta ise Fisher'a göre bilgilendirme, ekranda değil basın bülteninde yapılabiliyor. Reklam Standartları Kurumu (ASA) da insan eliyle yapıldığı izlenimi veren yanıltıcı eksik bilgiyi yasaklıyor.
Teknik olarak iyi, yine de tuhaf
İkinci sorun estetik. Fisher, Coca-Cola'nın 2025 kampanyasında yapay zekâyla üretilen manzara ve hayvanların birçok izleyiciye "tuhaf, ürkütücü" geldiğini hatırlatıyor. Bu, "ürkütücü vadi" denen olguyla ilişkili: bir şey gerçeğe çok yaklaşıp tam tutmayınca rahatsızlık yaratıyor. Yazıya göre Very ve Plusnet gibi markalar da teknolojiyi izleyiciye belirgin biçimde duyurmadan kullandıklarında kuşkuyla karşılaşıyor.
Asıl argüman: sahte Vermeer benzetmesi
Fisher'ın felsefi çıpası sanat sahteciliği. Bir tablonun Vermeer'e ait olduğuna inanıyorsanız ona bir gözle bakarsınız; sonradan bunun 20. yüzyılda Han van Meegeren adlı bir sahtecinin işi olduğu anlaşılırsa, aynı tuvale bambaşka bir gözle bakarsınız. Boya, kompozisyon, ışık yerinde durur. Değişen, sanat felsefecilerinin uzun süredir tartıştığı bir şeydir: bir yapıtı değerlendirirken onu nasıl, kimin hangi emekle ve hangi tarihsel koşulda yaptığını da hesaba katıyoruz.
Fisher bunu reklama taşıyor. Elle çizilmiş gibi görünen bir animasyonun arkasında insan sanatçının sabrı ve ustalığı yoksa, izleyici bir başarıyı olduğundan farklı gösteren bir yüzle karşı karşıya kalıyor. Yazarın ifadesiyle, narin biçimde elle canlandırılmış karakterlerin görünümü "sanatsal hayal gücüyle değil, ham hesaplama gücüyle üretilmiş bir cephe". Fisher'ın vurguladığı nokta şu: mesele yalnızca dolandırıcılık değil. Mesele, ortada olmayan bir emeğin ve niyetin sanki varmış gibi sunulması, yani "başarının yanlış temsili".
- Emek: Bir çizgiyi yıllarca çalışmış biri çizdiyse, o çizginin değeri kısmen o birikimdedir.
- Niyet: Sanatçı o kareyi bir şey anlatmak için seçer; algoritma seçmez, olasılık hesaplar.
- Özgünlük: Bir tarzı, onu var eden emek olmadan taklit etmek, Fisher'a göre sahteciliğe benzer bir hata.
Bu üç maddeyi Fisher'ın kendi başlıkları olarak değil, yazısındaki gerekçenin özeti olarak okumak gerekir; yazıda bu biçimde bir liste yok.
Karşı örnekler: emeği gösteren markalar
Fisher'a göre sektör bu tepkiyi sezmiş durumda. Prada'nın kampanyası elle çizilmiş animasyona dayanıyor ve sanatçılarını gösteren ayrı bir kamera arkası videosu yayımlıyor. Barbour ve Thatchers Cider için Aardman imzalı işler ile Etsy'nin "insan olmayı kutla" temalı kampanyası da aynı yönde örnekler olarak anılıyor. Prada'nın bu yönelimi Türkçe basında da haber oldu; ancak yapay zekâ Noel reklamlarının felsefi yanı Türkçede pek işlenmiş görünmüyor.
Sınırlar ve açık soru
Argümanın bir sınırı var: izleyici yapay zekâ kullanıldığını bilmiyorsa duyduğu rahatsızlık ne olacak? Fisher'ın mantığına göre bilgi sonradan geldiğinde değerlendirme değişiyor; ama ilk izlenimde beğenen biri için bu değişim her zaman olacak mı, yazı bunu ölçen bir araştırma sunmuyor. Bu yüzden ortada deney verisi değil, bir felsefi akıl yürütme var.
Yazının kapanışı da bu yöndeki bir iddia: "Sıcaklık ve içtenlik üzerine kurulu bir mevsim, bunların hiçbirini hiç yaşamamış bir algoritmayla üretilemez." Sırada, markaların emeği görünür kılmayı bir pazarlama hamlesinden öte bir güven ilişkisine dönüştürüp dönüştüremeyeceği var. Bir kamera arkası videosunun da en az reklam kadar "üretilmiş" olabileceği unutulmamalı.
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/yapay-zeka-noel-reklamlari-neden-soguk-geliyor-sahte-vermeer.html — Yazdırma tarihi:



















