Kültür

Newark'lı Dört Çocuk Atlantik'i Aşıp Pasteur'e Gitti

1885'te köpek ısırınca Newark'lı dört çocuk Paris'e, Pasteur'ün kapısına gitti; yolculuk tıbbın habere dönüşmesinde dönüm noktası sayılıyor.

19 Kasım 20268 dk okuma
Newark'lı Dört Çocuk Atlantik'i Aşıp Pasteur'e Gitti

2 Aralık 1885'te New Jersey'nin Newark kentinde, ağzı köpüren bir köpek Market Caddesi'ndeki tren istasyonu civarında başka köpeklere girişti, sonra okuldan çıkan iki çocuk kalabalığına doğru koştu. Altı çocuğu ısırdı. Beş yaşındaki Eddie Ryan'ı paltosundaki kalın bir keçe yama kısmen korudu, yine de sağ dirseğinden derin biçimde ısırıldı. On yaşındaki Austin Fitzgerald en ağır yarayı aldı. Yaralılar arasında Patrick Reynolds ve haberci çocuk olarak çalışan genç William Lane de vardı.

Bu olayı ilginç yapan şey köpeğin kendisi değil, ardından gelen yolculuktur. Çocuklardan dördü bir hafta sonra bir buharlı gemiye binip Atlantik'i geçti ve Paris'te Louis Pasteur'ün laboratuvarında kuduz aşısı oldu. Smithsonian dergisine konuşan tarihçi Bert Hansen'e göre bu hikâye, Amerikan basınında tıp gelişmesinin ilk kez "izlenmeye değer bir haber" haline gelmesinin kilit örneklerinden biri. Aşağıda olayı, Pasteur'ün o günkü konumunu ve Osmanlı'daki yankısını anlatıyoruz.

Reklam

Bekleme dışında yapılacak bir şey yoktu

1885'te kuduzun (hidrofobi, yani "su korkusu" da denirdi) belirtileri ortaya çıktıktan sonra tedavisi yoktu. Hastalık haftalar, bazen aylar süren bir kuluçka dönemi geçirir. Newark'ta doktorlar bazı yaraları dağladı, ötesinde yalnızca beklemek kalıyordu. Üstelik köpek öldürülmüştü ve bir kuduz testi henüz bulunmamıştı. Smithsonian'ın aktardığına göre çocukların bir kısmının, hatta hepsinin hastalığa yakalanmamış olması da mümkündü: dağlama işe yaramış olabilirdi ya da köpek yalnızca öfkeli, kuduz olmayan bir hayvan olabilirdi. Bunu kimse bilemezdi.

Ertesi gün yerel hekim William O'Gorman, Newark Evening News'e açık bir mektup yazdı. Mektuptaki cümle bugün de sık anılıyor: "Kuduz bir köpeğin ısırması talihsizliği başıma gelseydi, ilk Atlantik vapuruna biner, doğruca Paris'e gider ve umutla kendimi hemen Pasteur'ün ellerine bırakırdım." Mektubun sonunda ailelerin yoksul olması durumunda tıp mesleğine ve "bütün sınıflardan insanlara" çağrı yaptı: çocukların, "önlenme ve iyileşmenin neredeyse kesin olduğu" yere gönderilmesi için yardım istedi. O'Gorman bir de Pasteur'e telgraf çekti. Pasteur ertesi gün yanıtladı: çocukları hemen göndersinler.

Pasteur o sırada neredeydi?

Louis Pasteur o tarihte zaten ünlü bir bilim insanıydı. Bira ve şarap yapımında ısıyla mikropları yok etme yöntemini geliştirmiş, adı "pastörizasyon" olarak dile girmişti. Ayrıca hayvanlar için şarbon aşısını birkaç yıl önce yapmıştı. Newark olayından iki aydan kısa bir süre önce de kuduz aşısıyla en az bir Fransız çocuğu kurtardığını duyurmuştu. Aşının can alıcı özelliği, kuduzun uzun kuluçka süresi sayesinde ısırıktan sonra da uygulanabilmesiydi. Aşılar, virüs bulaştırılmış tavşanların omuriliğinden yapılıyordu. Pasteur omuriliği havada kurutarak virüsü zayıflatıyordu: sonuç, bağışıklığı harekete geçirecek kadar güçlü ama hastalığı çıkarmayacak kadar zayıf bir karışımdı.

Ama bu haber, Amerikan gazetelerinde ya hiç yer almamış ya da geçerken anılmıştı. O'Gorman'ın mektubu bunu değiştirdi.

Gazeteler parayı topladı

Mektubun yayımlanmasından birkaç saat sonra bağışlar gelmeye başladı. Smithsonian'ın anlatımıyla, bu ucuz gazetelerin okur kapıştığı bir dönemdi ve hikâyede bir editörün isteyebileceği her şey vardı: masum okul çocukları, çaresiz bir yolculuk, kurtuluş umudu. Smithsonian Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi'nin tıp tarihi küratörü Diane Wendt'e göre kuduz, ölümcül sıkıntıların "insandaki çok temel bir duyguya dokunuyordu": hastalık kızamık ya da difteriden görece nadirdi ama vahşi bir hayvanın ısırığıyla yayılması ve hastanın dramatik biçimde ölebilmesi insanları derinden etkiliyordu.

New York Herald kampanyaya özellikle sahip çıktı; bağışçıların adlarını, 10 sent veren çocuklara varana dek, tek tek yayımladı. Toplam yaklaşık 1.000 dolar toplandı (Smithsonian bugünün parasıyla 34.000 doları aştığını söylüyor). Newark esnafı kışlık giysi verdi. Fransız Compagnie Générale Transatlantique şirketi indirimli bilet sundu, çocukları gemide küçük bir daireye yerleştirdi ve yemek salonlarından birini oyun odasına çevirdi. Pasteur Vakfı'nın sayfasına göre bağış verenler arasında sanayici Andrew Carnegie ile eski Dışişleri Bakanı Frederick Frelinghuysen de vardı.

TarihOlay
2 Aralık 1885Newark'ta altı çocuk ısırıldı
3 AralıkO'Gorman'ın açık mektubu
9 AralıkDört çocuk Canada vapuruyla yola çıktı
21 Aralık akşamıParis'te ilk aşılar
1 Ocak 1886Son aşı
14 Ocak 1886New York rıhtımında karşılama

Tablodaki tarihler Smithsonian dergisindeki anlatıdan derlendi. Pasteur Vakfı'nın sayfası olayın günü için 1 Aralık diyor; biz Smithsonian ve Bilim Tarihi Enstitüsü'ndeki 2 Aralık tarihini esas aldık.

Canada vapurunda, "hayvani ruhlar"

Çocukların dördü (Fitzgerald, Ryan, Lane ve Reynolds) 9 Aralık'ta 12 günlük yolculuğa çıktı. Diğer iki yaralı ABD'de kaldı ve ikisi de sağ kaldı. Yanlarında iki yetişkin vardı: Berlin'de eğitim görmüş veteriner bilimci Frank S. Billings, aşıyı öğrenmek için gelmişti; diğeri Eddie Ryan'ın annesiydi. Annenin Fransızca bildiği tahmin ediliyor. Kadın sekiz aylık hamileydi ve yanına, ısırılmamış ama evde bırakılamayacak kadar küçük iki yaşındaki oğlunu da almıştı.

Gemi New York rıhtımından yoğun sisin içinde ayrıldı. New York Times'a göre çocuklar yol boyunca uslu durdu; yalnızca Reynolds "hayvani ruhlarla" doluydu, hizmetlilere ve tayfaya şaka yapıyordu. Gemideki bazıları bunun kuduz belirtisi olabileceğinden bile çekindi. Sabah her uyanan çocuğun alnına el koyan bir anne düşünmek zor değil: belirtiler başladığında nöbet, hezeyan, felç ve su korkusu geliyor, ardından koma ve ölüm gelebiliyordu.

Paris'te "en büyük ve en cesurdan başlayalım"

Billings, 21 Aralık akşamı Pasteur'ün kapısına geldiğinde laboratuvar o gün için kapatılmıştı. Kapıda New York Herald ve New York Times gibi gazetelerin yabancı muhabirleri de bekliyordu. Pasteur genelde dışarıya karşı sert ve mesafeli biriydi ama çocuklara yumuşak bir yanı olduğu bilinirdi. Billings'in ricası üzerine laboratuvarı yeniden açtı ve iş arkadaşı Jacques-Joseph Grancher'i geri çağırdı. Pasteur kimyacıydı, hekim değildi; tüm enjeksiyonları Grancher yapıyordu.

Herald'ın Paris'ten geçtiği haberde, Pasteur çocukların korkusunu "En büyük ve en cesurdan başlayalım" diyerek yatıştırdı. Dördü de karnına yapılan iğneyi çok yakınmadan kabul etti; yalnızca Ryan iğneyi görünce bir an paniğe kapıldı. Reynolds ilk iğnesinden hemen sonra "Vay canına! Bunun için mi bu kadar yol geldik?" diyerek kaçtı. Sonraki 11 gün boyunca çocuklar günde iki kez laboratuvara gitti.

Smolensk yöresinden, kuduz bir kurtla ısırılan köylüler, 1886'da Paris'te Pasteur'ün tedavisinde
Smolensk yöresinden, kuduz bir kurtla ısırılan köylüler, 1886'da Paris'te Pasteur'ün tedavisinde — Unknown authorUnknown author, Public domain (Wikimedia Commons)

Bu arada Paris'i gezdiler; sokakta kalabalıklar peşlerine takıldı. En büyükleri Lane, kendisinden söz eden her gazetenin bir kopyasını istedi. Reynolds muhafızlarından sürekli kaçmaya çalıştı ve bir muhabirden koparıp aldığı bir frankla teneke trompetler üfledi. Times'a göre Billings sonunda çocukları toplamak için "iri yarı bir Alman kadın" tuttu. Grancher son enjeksiyonları 1 Ocak 1886'da yaptı. Pasteur, Times'ın aktardığına göre, dördünü de "çok ilginç yaradılışlı" diye anacağını söyledi. Reynolds'a hediyelerin arasında üzerinde mavi köpek başları olan bir pazen gömlek de verildi.

Dönüş, sergi ve "Pasteur Çılgınlığı"

Gemi 14 Ocak'ta New York'a döndüğünde rıhtımda sevinçli bir kalabalık vardı. Ryan'ın annesi yolda doğum yapmıştı; yeni doğan kardeş de oradaydı. Çocuklar teknik olarak hâlâ kuluçka süresi içindeydi ama Billings gazetelere tehlikenin geçtiğine inandığını söyledi.

New York'taki bir dime müzesi (ucuz sergi salonu), ailelere haftada 15 dolar karşılığında çocukların geçici sergi olarak sahneye çıkmasını önerdi; üç aile kabul etti. Smithsonian'a göre bu o günün bir haftalık maaşına denkti. Reynolds'ın bundan memnun olduğu, binlerce kişinin geldiği aktarılıyor. Ayrıca Puck dergisi 23 Aralık 1885'te "Pasteur Çılgınlığı: Hidrofobistler için Güzel Günler" başlıklı bir karikatür yayımladı; Bilim Tarihi Enstitüsü'nün arşivindeki bu çizimde yaralı kalabalıklar "indirimli Pasteur gezileri" arıyor.

Bu hikâye neden önemli?

Hansen'e göre o dönemde Amerikan halkı tıp biliminin ilerleyişine pek ilgi duymuyordu; tıp çoğu zaman şarlatanlıkla karıştırılıyordu. Hikâyeye insanlar eklenince durum değişti. Hansen'in sözleriyle "hastalar, olayın daha büyük bir habere dönüşebilmesinin anahtarı." Newark çocukları aracılığıyla halk, Pasteur'ü, aşısını ve modern tıbbın neler yapabileceğini öğrendi. Wendt de gazetelerin gelecekteki buluşlara dair ilgiyi sürdürdüğünü söylüyor: "Tıp, izlenmeye değer bir hikâye oldu." Zamanla okurlar yeni gelişmeler beklemeye başladı.

Bir de pratik sonuç var. Aynı dönemde Amerikalı hekimler Pasteur'den yöntemini açıklamasını istemeye başlamıştı. Smithsonian'a göre birkaç yıl içinde New York, Baltimore ve Chicago'da bağımsız Pasteur klinikleri açıldı; Rusya, Meksika ve Brezilya'da da benzerleri vardı. Britanya Kolombiyası Üniversitesi'nden tarihçi Jessica Wang'ın deyişiyle: "Paris'e gitmekten çok daha kolaydı."

Paris'e giden başka bir yol: İstanbul

Türkçede Newark çocuklarının hikâyesini anlatan bir kaynak bulamadık; ama Pasteur'ün kuduz aşısının Osmanlı'ya ulaşması iyi belgelenmiş. Remzi Çavuş'un Vakanüvis dergisinde (Mart 2017) yayımlanan, arşiv belgelerine dayanan makalesine göre II. Abdülhamid kuduz çalışmalarını öğrenince Pasteur'ün çalışmalarına destek vermeye karar verdi. Pasteur'e verilmek üzere birinci derece bir mecidî nişanı ve enstitüye bağışlanacak on bin frank hazırlandı. Zoeros Paşa, Hüseyin Remzi Bey ve Hüseyin Hüsnü Bey'den oluşan üç kişilik heyet 8 Haziran 1886'da Paris'e gönderildi. Heyet altı aya yakın orada kalıp Aralık 1886'da döndü.

Aynı makaleye göre Ocak 1887'de İstanbul'da, Demirkapı'daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane içinde Dâülkelp ve Bakteriyoloji Ameliyathanesi açıldı; başına Zoeros Paşa getirildi. Makale kurumu "dünyanın üçüncü, doğunun ilk kuduz müessesesi" diye anıyor. Aşıların hazırlanması aylar sürdüğü için ilk aşı 3 Haziran 1887'de uygulanabildi. Bu arada bazı hastalar Paris'e gönderildi; yani İstanbul'un ilk aylarında da Newark çocukları gibi Paris'e yolculuk yapan hastalar vardı. Newark olayının Osmanlı heyetinin kararıyla doğrudan bağlantılı olduğunu gösteren bir belge bulamadık; yalnızca ikisi de aynı dönemin ve aynı aşının hikâyesi.

Bilinmeyenler

Çocukların kuduz virüsüne gerçekten yakalanıp yakalanmadığını kimse bilmiyor; köpek ölmüş, test yoktu. Dolayısıyla "Pasteur dördünü de kurtardı" demek yerine, dördünün de sağ döndüğünü ve tedavinin kendisine güvenin böyle yayıldığını söylemek daha doğru. Hikâyenin asıl kalıcı bıraktığı şey bir tıbbi kanıttan çok, bilimin haber olabileceği fikri. Çocukların sonraki yaşamları hakkında ise elimizdeki kaynaklar bir şey söylemiyor.

Fotoğraf: Paul Nadar, Public domain, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Kültür Masası

Bu içerik, Yudum Kültür Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4755,4666,50İstanbul18°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTelefon kullanım tipin ne?Ekran süresi, bildirimler, şarj alışkanlığı… Altı soruda telefonunla nasıl bir ilişki kurduğunu…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için iç sesin her zamankinden daha net duyulduğu, sezgilerin güçlendiği bir gün. Cuma…

Günün sorusu

Mimar Sinan'ın "ustalık eserim" dediği cami hangisidir?

Haftanın düellosu

Bu bölümde

Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →