Şeffaf kafalı fıçıgöz balığı ilk kez 4K çekildi: 40 yılda yalnızca 11 karşılaşma

Kaliforniya açıklarında, yaklaşık 600 metre derinlikte bir gün daha bitmek üzereydi. Su altı robotu Doc Ricketts yüzeye geri çekiliyor, bilim ekibinin çoğu geminin ıslak laboratuvarına inmiş, robotun getireceği örnekleri kataloglamaya hazırlanıyordu. Kontrol odasında ekranı izlemeyi sürdüren araştırma uzmanı Shannon Johnson o sırada kamerada bir şey gördü ve pilotlara durmalarını söyledi. Karşılarında, kafasının üstü cam bir fanus gibi saydam, içinde iki yeşil boru göz taşıyan küçük bir balık vardı: fıçıgöz balığı Macropinna microstoma.

Monterey Körfezi Akvaryumu Araştırma Enstitüsü (MBARI) 28 Ekim 2026'da bu karşılaşmanın görüntülerini yayımladı. Haberi duyan bilim insanları laboratuvardan kontrol odasına koşmuş, geminin mürettebatı da onlara katılmış. Heyecanın nedeni basit bir sayıda saklı: MBARI yaklaşık 40 yıllık okyanus araştırmasında 7.000 civarında robot dalışı yaptı ve 41.000 saati aşan derin deniz videosu kaydetti; bu türle karşılaşma sayısı ise yalnızca 11. Yeni gözlem, türün 4K çözünürlükte çekilmiş ilk MBARI görüntüsü ve enstitünün yeni amiral gemisi David Packard'dan yapılan ilk gözlem.

Bu küçük balığın önemi yalnızca nadir olmasından gelmiyor. Onu anlamak, yarım yüzyılı aşkın süre yanlış bilinen bir gerçeği düzeltmek anlamına geldi; bugün de derin denizde görmenin nasıl evrildiğine dair en net örneklerden biri sayılıyor.

Yirmi dakikalık beklenmedik çekim

Gözlem, MBARI'nin Biyoçeşitlilik ve Biyooptik Ekibi'nin sekiz gün süren "Diving Deep for Delicate Drifters" seferinde, kıyıdan yaklaşık 90 kilometre açıkta gerçekleşti. Ekibin asıl hedefi denizanaları, sifonoforlar ve taraklı medüzler gibi jelatinimsi canlılardı; yüzeye yakın sularda tüplü dalış, yüzlerce metre aşağıda ise uzaktan kumandalı araç (ROV) taramaları yapılıyordu. Fıçıgöz balığı, günün araştırma işi bittikten sonra, tamamen şans eseri ortaya çıktı.

Ekip balığı yaklaşık 20 dakika izledi. Doc Ricketts'in yüksek çözünürlüklü 4K kamerasıyla balığın gövdesi ve davranışı yakından kaydedildi; saydam kafa kalkanını ortaya çıkarmak için farklı ışık düzenleri denendi. ROV pilotu ve teknisyeni Cameron Law, aracı balığa yeterince yaklaştırarak sanal gerçeklik kamerasıyla üç boyutlu stereo görüntü de aldı. Balık toplanmadı; ekip yalnızca görüntüleri kaydetti.

MBARI'nin YouTube kanalında yayımlanan görüntüde balığın saydam kalkanı ve altındaki yeşil gözler açıkça seçiliyor:

Seferin baş bilim insanı Steven Haddock, enstitünün duyurusunda "Fıçıgöz balığı görmek nadir bir ikram. Geminin her yerinden mürettebat kontrol odasında bilim ekibine katıldı, bu olağanüstü hayvanı büyülenmiş gibi izledi" dedi.

Yarım asrı aşan yanılgı: Sabit sanılan gözler

Tür ilk kez 1939'da tanımlandı. Deniz biyologları o zamandan beri boru biçimli gözlerinin ışık toplamakta çok başarılı olduğunu biliyordu. Ama bu gözlerin kafaya sabitlendiği düşünülüyordu. Öyle olsaydı balık yalnızca tam tepesindekini, bir tünelin ucundan bakar gibi görebilecekti. Bu da bir bilmece doğuruyordu: Gözleri hep yukarı bakan bir balık, küçük ve sivri ağzının hemen önündeki avı nasıl yakalıyordu?

Bilmeceyi MBARI'den Bruce Robison ve Kim Reisenbichler çözdü. İkili, enstitünün robotlarıyla Orta Kaliforniya açıklarında 600-800 metre derinlikte çektiği videoları inceledi. Görüntülerde balıklar suda kıpırtısız asılı duruyor, gözleri robotun güçlü ışıkları altında canlı bir yeşille parlıyordu. Videolar daha önce hiç tanımlanmamış bir yapıyı da gösterdi: Gözler, kafanın üstünü örten, içi sıvı dolu saydam bir kalkanın içindeydi.

Bu kalkanın neden o güne dek gözden kaçtığı da ilginç. Türün eski tanımları ve çizimleri büyük olasılıkla ağlarla yüzeye çıkarılmış balıklara dayanıyordu; bu kırılgan yapı ise yukarı çekilirken parçalanıyordu. Derin denizden alınmış örneklerin bugün bile çoğu zaman canlıyken olduğundan çok farklı görünmesinin nedeni bu.

Araştırmacıların şansı da yaver gitti: Ağla yakaladıkları bir fıçıgöz balığını yüzeye canlı çıkarmayı başardılar ve balık gemideki akvaryumda birkaç saat yaşadı. Bu kontrollü ortamda videoda gördüklerini doğruladılar: Balık gövdesini yataydan dikeye çevirirken boru gözlerini de döndürüyordu. Yani gözler yukarıya da bakabiliyor, öne de. Bulgular 2008'de Copeia dergisinde "Macropinna microstoma ve boru gözlerinin paradoksu" başlıklı makaleyle yayımlandı, MBARI de 2009'da kamuoyuna duyurdu.

Bir sifonoforun ağından lokma çalmak

Robison ve Reisenbichler, balığın vücut yapısından yola çıkarak nasıl beslendiğine dair bir çalışma hipotezi geliştirdi. Büyük, yassı yüzgeçler balığın neredeyse hiç kıpırdamadan durmasını ve çok hassas manevra yapmasını sağlıyor. Küçük ağız seçici avlanmaya işaret ederken sindirim sisteminin büyüklüğü, sürüklenen küçük canlılarla birlikte jelatinimsi hayvanları da yiyebildiğini düşündürüyor. Ağla yakalanan iki balığın midesinde gerçekten denizanası parçaları bulundu.

Hipoteze göre balık çoğu zaman yatay durur, gözleri yukarı bakar. Gözlerindeki yeşil pigmentler yukarıdan gelen zayıf güneş ışığını süzerek tam tepesindeki canlıların biyolüminesans denen kendi ürettikleri ışığı fark etmesine yardım ediyor olabilir. Bir av gördüğünde gözlerini öne çevirir ve yukarı yüzer.

Aynı sularda yaşayan Apolemia cinsi sifonoforlar bu hikâyenin öteki kahramanı. Sifonoforlar, tek bir hayvan gibi davranan koloniler; bu cinsin üyeleri 10 metreyi aşabiliyor ve canlı bir sürüklenen ağ gibi binlerce yakıcı dokunaç taşıyor. Araştırmacılar, fıçıgöz balığının bu dokunaçlar arasında dikkatle dolaşıp takılmış küçük kabukluları topluyor olabileceğini düşünüyor. Dönen gözler avı sürekli görüş alanında tutarken saydam kalkan gözleri yakıcı hücrelere karşı koruyor olabilir. MBARI'nin yeni duyurusu da bu koruma işlevini anıyor; yine de bunun doğrudan gözlenmiş bir avlanma sahnesi değil, gözlemlere dayalı bir açıklama olduğunu belirtmek gerek.

Gölgeye karşı ışık: Alacakaranlıkta evrim yarışı

Fıçıgöz balığı, okyanusun "alacakaranlık kuşağı" denen, güneş ışığının giderek sönüp yerini karanlığa bıraktığı katmanda yaşıyor. Burada pek çok canlı, yukarıdan süzülen soluk ışığa karşı kendi siluetini görmek ya da gizlemek üzerine bir hayat sürüyor. Boru gözler bu ortama göre biçimlenmiş: Çok ışık topluyorlar ama görüş alanları dar. Fıçıgöz balığı bu dar alanı gözlerini döndürerek aşıyor.

Haddock bu durumu şöyle özetliyor: "Macropinna, hayvanların okyanusun orta sularında yaşamak için şaşırtıcı yollarla uyum sağladığını hatırlatıyor. Birçoğu tepeden geçen bir gölge gibi ince optik ipuçlarını arayarak hayatta kalıyor; bu da biyolüminesansla kamuflajı, giderek gelişen görme yetenekleriyle karşı karşıya getiren evrimde bir yarış başlatıyor."

Biyoçeşitlilik ve Biyooptik Ekibi, deniz canlılarının ışıkla ilişkisini inceliyor ve derin deniz hayvanlarının görme sistemleri üzerine kapsamlı çalışmalar yürütmüş. MBARI'ye göre balığın göz merceklerindeki pigmentlerin, aynı sularda yaşayan çilek kalamarı Histioteuthis heteropsis'in gözlerindeki yeşil pigmentlerle benzer bir işlev gördüğü düşünülüyor. Bu da birbirinden çok farklı iki canlının aynı ışık sorununa benzer bir çözüm bulmuş olabileceğini akla getiriyor.

Sırada ne var?

Yeni çekim, gözlerin yapısına şimdiye kadarki en yakın bakışı sunuyor; MBARI, görüntülerin türün görme sistemi üzerine süren araştırmalar için önemli bir kaynak olacağını belirtiyor. Robison ve Reisenbichler 2009'da, bulgularının boru gözlü başka derin deniz balıkları için de geçerli olup olmadığını araştırmak istediklerini söylemişti. Bu soru hâlâ açık. Enstitü, bu yaz Schmidt Okyanus Enstitüsü ile Atlantik'in orta kesiminde yürüttüğü bir seferde başka bir fıçıgöz türünü, "dürbün balığı" olarak bilinen Winteria telescopa'yı da görüntülediğini duyurdu.

Yine de en büyük engel değişmiyor: Bu balıkla karşılaşmak hâlâ bir şans meselesi. Kırk yılda on bir gözlem, alacakaranlık kuşağının ne kadar az tanındığını da gösteriyor.

Fotoğraf: Unknown authorUnknown author, Public domain, Wikimedia Commons