De Soto'nun geride bıraktığı demir, Chickasaw ellerinde nasıl yerli alete dönüştü

Kuzeydoğu Mississippi'de, sürülmüş bir tarlanın toprağında elinde metal dedektörüyle yürüyen arkeologlar, ilk gün daha birkaç parça buldu. Sonraki dört yılda bu sayı 83'e çıktı: at nalı parçaları, balta başları, fıçı çemberleri, kurşun bilyeler, avuç içi büyüklüğünde dökme demir bir gülle, bir ağız kopuzu ve üzerinde yaldızlı bir haç taşıyan küçük bir madalyon. Hepsi 16. yüzyıl İspanyol işi olmaya aday. Ama asıl dikkat çeken, çoğunun artık İspanyol biçiminde olmaması.

Bir at nalı parçası kazıyıcıya, bir balta başı Chickasaw halkının yüzyıllardır taştan yaptığı yassı baltaya, bakır levhalar giysiye dikilen çıngıraklı süslere dönüşmüş. Florida Doğa Tarihi Müzesi'nden arkeolog Charles Cobb'un yönettiği ekip, bu eşyaların 1540-1541 kışında bölgede konaklayan Hernando de Soto seferinden kaldığını düşünüyor.

Bulgunun önemi şurada: Avrupalıların Amerika'ya ilk geldiği dönemde yerli halkın Avrupa malzemesini nasıl karşıladığı çoğunlukla ya mezarlara konmuş birkaç değerli parçadan ya da Avrupalıların kendi yazdıklarından okunur. Stark Farms adı verilen bu yerleşim kümesi ise sıradan evlerde, gündelik işlerde kullanılmış ve yerli ustaların kendi bildikleri biçimlere soktuğu bir metal yığını sunuyor. Ekip sonuçlarını Amerikan Arkeoloji Derneği'nin dergisi American Antiquity'de 2021'de yayımladı.

600 kişilik bir ordu, kış konağı ve bir zincir

De Soto seferi 1539'da bugünkü Florida'nın Tampa bölgesinde karaya çıktı. Makaleye göre başlangıçta 600'ü aşkın kişiden oluşan, giderek eriyen bu topluluk yanında yüzlerce at ve domuz taşıyordu; dört yıl boyunca bugünkü ABD'nin güneydoğusunu dolaştı ve Mississippi Nehri'nin batısına kadar uzandı. İlk kışı Apalaçi halkının merkezi Anhaica'da, bugünkü Tallahassee'de geçirdi. İkinci kış için seçtiği yer, İspanyol anlatılarında Chikasha (Chicaza) diye geçen kasabaydı.

De Soto, Aralık 1540'tan Mart 1541'e kadar askerlerini bölgenin önderinin izniyle bu kasabada tuttu. Florida Müzesi'nin duyurusuna göre ilişkiler kısa sürede bozuldu: De Soto domuz çaldıkları iddia edilen iki Chickasaw'ı öldürttü, bir başkasının ellerini kestirdi. Makale, İspanyolların ev sahiplerini "her zamanki gibi" şiddet ve bitmeyen erzak talepleriyle bezdirdiğini yazıyor.

Son kıvılcım, yola çıkmadan hemen önce gelen bir istekti: De Soto yükünü taşımak için yüzlerce hamal istedi. Makaledeki ilginç bir ayrıntı burada devreye giriyor. Sefer, yerli halkı esir ve hamal olarak bağlamak için yanında büyük miktarda demir zincir taşıyordu. Araştırmacılar Stark Farms'ta bulunan mütevazı zincir halkalarının, iki taraf arasındaki gerginliğin belki de en çarpıcı simgesi olduğunu yazıyor.

Chickasaw'lar gece ansızın İspanyol konağını bastı ve kasabayı ateşe verdi. İspanyol kayıtlarına göre en az bir düzine Avrupalı öldü, çok sayıda at ve domuz alevlerde kayboldu, erzakın önemli bir kısmı ya yandı ya da Chickasaw'ların eline geçti. Sefer kuzeye çekildi. De Soto bir yıl sonra, 1542'de Mississippi Nehri kıyısında ateşli bir hastalıktan öldü; hayatta kalanlar sonunda Meksika'ya ulaştı.

Stark Farms: Chikasha değil, ama yakınında

Kazı 2015'te Chickasaw Ulusu'nun isteğiyle başladı. Ulus, atalarına ait yerleşimlerin bulunmasını ve Chickasaw üniversite öğrencilerinin saha deneyimi edinmesini istiyordu; araştırmanın büyük kısmını Chickasaw Explorers programı üzerinden kendisi yürüttü ve finanse etti, saha çalışmasının bir bölümüne National Geographic Society destek verdi. Ekipte Güney Carolina Arkeoloji ve Antropoloji Enstitüsü'nden James Legg, Steven Smith ve Chester DePratter, Mississippi Üniversitesi'nden Edmond Boudreaux ve Chickasaw Ulusu Miras Koruma Bölümü'nde Chickasaw arkeolojisinin direktörü Brad Lieb yer aldı.

Stark Farms, bugünkü Starkville kenti yakınında, Mississippi ile Alabama boyunca uzanan verimli Kara Çayır (Blackland Prairie) kuşağında. Burada yaşayanlar mısır tarımına dayanan dağınık köylerde, yuvarlak planlı ahşap direkli evlerde oturuyordu. Metal eşyaların çoğu, en büyük yerleşim olan sırtta çıktı; ekip burada haç biçimli, hazırlanmış bir kil ocak buldu ve dört köşeli kutsal ateş simgeciliği taşıyan bu yapının bir ortak kamu binası olduğunu düşünüyor. Radyokarbon ve çanak çömlek, yerleşimin 1300'lerden 1600'lerin ortasına kadar sürdüğünü gösteriyor.

Peki burası de Soto'nun kış geçirdiği Chikasha mı? Araştırmacılar hayır diyor. Kasabanın tümüyle yandığı yazılı, ama Stark Farms'ta yaygın bir yanma izi yok. Bu kadar at ve domuz kaybından sonra beklenecek hayvan kemikleri de, bir İspanyol konağında beklenecek Avrupa çanak çömleği de çıkmadı. Ekibin yorumu: Stark Farms, Chikasha'ya bağlı dağınık yerleşimin İspanyol konağından biraz uzaktaki bir parçası. Buranın halkı, sefer apar topar ayrıldıktan sonra çatışma alanına gidip işe yarar ne varsa toplamış, bir kısmını da kış boyunca İspanyol askerlerle yapılan küçük alışverişlerle edinmiş olabilir.

Bu varsayımı destekleyen bir ipucu, buluntular arasındaki askerî donanım. Arkebüz (fitilli tüfeğin erken biçimi) çapında kurşun bilyeler, 122,5 gram ağırlığında ve küçük bir topun güllesi olabilecek dökme demir bir bilye ve bakır alaşımlı bir harbi ucu (namluyu dolduran çubuğun ucu). Bunlar normalde değiş tokuş edilen mallar değil. Ekip, eşya çeşitliliğinin ve bu tür parçaların varlığının, buluntuların bir kısmının hem kış konağı hem çatışma alanı olan bir yerden "toplandığını" gösterdiğini düşünüyor.

"Bir tür açık av mevsimi"

Stark Farms'ı benzerlerinden ayıran ilk şey miktar. Avrupalıların kendi kurduğu yerleşimler hesaba katılmazsa, metal eşya miktarı güneydoğunun çağdaş yerli yerleşimlerine göre olağandışı yüksek. Ekip çevredeki pek çok bilinen alanı da taradı, ama başka yerde aynı yoğunluğa rastlamadı. Cobb, Florida Müzesi'nin duyurusunda durumu şöyle anlatıyor: "Normalde, yüksek statülü bir kişiyle ya da özel bir bağlamla ilişkili bir avuç Avrupa eşyası bulabiliriz. Ama bu daha çok bir tür açık av mevsimi olmalı; kısa bir süre için geniş biçimde ulaşılabilir hâle gelen bir mal dalgası."

İkinci fark, eşyaların nereden çıktığı. Stark Farms'ta hiç mezar bulunmadı; metal parçalar dağınık köyün gündelik yaşam alanlarına yayılmış. Yani seçkinlere ayrılmış değil, sıradan ev halkının elinde. Üçüncüsü ve en ilginci de işlenme biçimi. Makaleye göre 16. yüzyıl yerli yerleşimlerinde bulunan Avrupa metal eşyalarının genellikle olduğu gibi, pek dokunulmadan kullanıldığı ya da gömüldüğü düşünülür. Stark Farms'taki parçaların çoğu ise hafiften ağıra kadar yeniden işlenmiş.

Florida Müzesi'nin duyurusu, Stark Farms'ın de Soto seferiyle doğrudan temasın kanıtlandığı, Anhaica'dan sonraki ikinci arkeolojik alan olduğunu belirtiyor.

Demirden yapılmış taş balta

Ekibin en çok durduğu buluntu türü kelt. Kelt, sapına takılarak balta ya da keser gibi kullanılan, yassı, ağzı bilenmiş bir alet başı; güneydoğunun yerli halkları bunu yüzyıllardır sert taştan yontup cilalayarak yapıyordu. Stark Farms'ta keltler İspanyol baltalarından, at nalı parçalarından, büyük olasılıkla kılıç (rapier) ağzından kalma ince şeritlerden ve fıçı çemberlerinden yapılmış.

Ustaların yöntemi makalede ayrıntılı anlatılıyor. Bazı baltaların sap deliği, metal kırılana dek ileri geri bükülerek koparılmış; bazılarında sap deliği bölümü yassıltılıp dikdörtgen bir levhaya çevrilmiş. Kırık kenarlar taşla aşındırılmış, kalın ağızlar dövülerek kullanılabilir hâle getirilmiş, baltanın sırtı çekiç gibi kullanılmış. Bir zincir halkası, bir ucu dövülerek biz (delgi) benzeri sivri bir uca dönüştürülmüş. Bir bıçağın ağzının bir bölümü kasıtlı olarak körleştirilmiş, geri kalanı iki yönden incelikle bilenmiş.

İki parça ise ayrı bir sınıfta: Arkeologlar bunlara skeuomorf diyor, yani bir malzemeden yapılmış bir nesnenin başka bir malzemede birebir taklidi. Bunlardan biri, bütün yüzeyi pürüzsüz ve simetrik biçimde aşındırılmış, neredeyse kusursuz bir taş kelt kopyası; yalnız taştan değil demirden. Cobb bunu duyuruda "bulduğumuz en çarpıcı şeylerden biri" olarak niteliyor: "Bir Yerli Amerikan taş keltinin, yani balta başının birebir demir kopyası." Makaleye göre bu parçalar büyük bir demir külçesi ve yoğun emek gerektirmiş.

Buradaki ironi açık: Elinde dünyanın öbür ucundan gelmiş yeni bir malzeme olan usta, onunla yeni bir alet icat etmek yerine atalarının taştan yaptığı aletin aynısını yapmayı seçmiş. Cobb'a göre yeniden işlenmiş biçimler Avrupa değil yerli geleneklerini izliyor.

İspanyol demircilerin "yerli zevkine göre" işi

Hikâyenin bir de öbür yüzü var. Fıçı çemberlerinden yapılmış yassı, dikdörtgen keltler güneydoğudaki başka 16. yüzyıl alanlarında da çıkıyor; bazı yerlerdeki örneklerin boyutlarının birbirine çok yakın olması, bunların İspanyol demircilerce yerlilere hediye ya da takas için seri hâlde üretildiğini düşündürüyor. O dönemin fıçı çemberleri ince sac değil, kalın dövme demirdi; yani alet yapmaya elverişli bir hammadde.

Stark Farms'taki fıçı çemberi keltleri, doğudaki çağdaş alanlardakilerden genellikle daha küçük. Araştırmacılara göre bu, yolun sonuna doğru seferin azalan malzemesini idareli kullanmaya çalıştığının işareti olabilir. Aynı darlığın izi başka bir yerde de görülüyor: Ekip çok kaba biçimde dövülüp yassıltılmış üç koşum halkası buldu. Bunlar büyük olasılıkla seferin kendi yedek parçası; aylarca süren yürüyüşte İspanyollar da eldekiyle idare etmek zorunda kalmıştı.

Ocaksız metal işçiliği: bakırdan çıngıraklar

Bakır, sefer üyelerinin taşıdığı ve güneydoğu halklarının önceden tanıdığı tek malzemeydi; bölgede bakır kullanımının çok eski bir geçmişi vardı. Yine de makale, İspanyolların getirdiği bakır alaşımının yeni biçimlerin ve kullanımların önünü açtığını yazıyor. Ekibin taşınabilir X ışını floresans cihazıyla yaptığı ön ölçümlere göre bakır esaslı süslerin çoğu aslında pirinç.

Bu parçaların çoğu yamuk biçimli kolyeler ya da "çıngırak koniler": Kenarı kıvrılarak koni hâline getirilmiş, giysiye takılan ve hareket ettikçe şıngırdayan küçük süsler. Bir kolyenin kıvrılmış kulakçıklarının altında olası bir ipek parçası, iki koninin içinde de ip kalıntısı bulunması, bunların giysiye bağlandığı fikrini güçlendiriyor. Bunların yanında rulo yapılmış bakır boncuklar var.

Araştırmacılar bu süslerin yerli ustalarca yapıldığını üç işaretten çıkarıyor. Metal kesilmek yerine bükülüp kırılarak ve katlanarak biçimlendirilmiş; kenarlarda budanmamış büyük düzensizlikler kalmış; kenarlar uzun uğraşla aşındırılıp düzeltilmiş. Kısacası demirci ocağı kullanılmamış. Bir kurşun parçası ise yassıltılmış ve ısırılmış görünüyor.

Bu metal neyi anlatıyor?

Makalenin başlığı "The Remains of the Fray", yani "kargaşadan kalanlar". Yazarların asıl derdi, sömürgecilik çalışmalarında sıkça kullanılan "melezleşme" kavramını sorgulamak. Sömürge dönemine ait kültür karışımı genellikle yerli halkın yavaş yavaş Avrupa'ya benzediği, güç ilişkilerinin tek yönlü olduğu bir süreç gibi anlatılır. Stark Farms'ta tablo farklı: İspanyollar burada egemen değil, geçici ve kırılgan bir misafir; sonunda kaçmak zorunda kalan bir topluluk.

Yazarlara göre metal eşyalar toplu olarak bakıldığında güçlü bir doğaçlama havası taşıyor, ama bu doğaçlama "aynı kalma" yönünde. Makale bu noktada antropolog Marshall Sahlins'in sık alıntılanan bir sözünü hatırlatıyor: Bir halkın ilk ticari dürtüsü "tıpkı bizim gibi olmak değil, daha çok kendileri gibi olmaktır."

Ekip ayrıca karışımın yeni bir şey olmadığını vurguluyor. Yaklaşık MS 1000-1600 arasını kapsayan Mississippi kültürü dönemi, nüfus hareketlerinin ve kültür kaynaşmasının yoğun yaşandığı bir çağdı. Stark Farms'ın çanak çömleğinde bile hem tatlı su midyesi kabuğu hem fosil kabuk katkısı bir arada görülüyor; bu, 1300'ler ve 1400'lerde Tombigbee Vadisi'nden Kara Çayır'a göçün izi. Yani İspanyol demiri, zaten yabancı olanı içine almaya alışkın bir dünyaya düşmüştü.

Sınırlar ve açık sorular

Araştırmacılar bulgunun zayıf noktalarını da açıkça yazıyor. Metal eşyaların büyük çoğunluğu kazı katmanlarından değil, sürülmüş üst topraktan metal dedektörüyle çıktı; yalnız iki demir parça kazıda bulundu. Bu yüzden her parçanın tam bağlamı bilinmiyor. 16. yüzyıl radyokarbon eğrisi birden fazla tarih aralığına denk geldiği için, katmanları yüzyıl ortasına kesin olarak tarihlemek de mümkün değil. Güneydoğuda yalnızca 16. yüzyıla özgü olduğu kesin bilinen metal türü çok az; ekip tarihlemeyi büyük ölçüde balta tipi, Orta Çağ tipi at nalları ve rulo bakır boncuklar gibi parçaların birlikte bulunmasına dayandırıyor. Makas, tencere, yüksük, toka gibi daha sonraki dönemlerde sık görülen ev eşyalarının tamamen yokluğu da bu tarihlemeyi destekliyor.

Ekip bu belirsizliği azaltmanın yolunu da aradı. Cobb ve arkadaşları 2025'te International Journal of Historical Archaeology'de yayımlanan ayrı bir çalışmada, Kolomb'un 1492'deki ilk yerleşiminden 19. yüzyıl çiftliklerine kadar 400 yılı aşan bir dönemden demir eşyaları X ışını floresansıyla inceledi; örnekler arasında de Soto-Chickasaw alanının buluntuları da vardı. Florida Müzesi'nin duyurusuna göre 16. yüzyıl ortası demiri en az safsızlık içeren grup çıktı, bu dönemin eşyaları arasında da en yüksek demir oranı at nallarındaydı. Cobb sorunu tek cümleyle özetliyor: "1500'lerden kalma bir dövme demir çivi, 1600'lerden kalma bir dövme demir çiviye benzer." Ekip şimdi daha hassas ama daha pahalı olan izotop analizine geçmek için kaynak arıyor.

Stark Farms buluntuları kalıcı olarak korunmak ve sergilenmek üzere Chickasaw Ulusu'na iade edilecek. De Soto'nun ardından bölge yaklaşık 150 yıl Avrupalı görmedi; tarihçiler bu sessiz döneme "unutulmuş yüzyıllar" diyor. O sürede bu demir keltlerin, çıngırakların ve bükülmüş zincir halkalarının kaç kuşak elden ele geçtiği, Chikasha kasabasının gerçek yerinin neresi olduğu hâlâ toprağın altında bekliyor.

Fotoğraf: Orr, John William, 1815-1887, engraver, Public domain, Wikimedia Commons