Sovyet Vinni-Puh: Disney'i hiç görmeden çizilen, boynu olmayan ayının hikâyesi

Ayı yürüyor ama bacakları pek görünmüyor; kafası gövdesine yapışık, sağa bakmak istediğinde bütün bedeniyle dönüyor. Kolları yürüyüşün ritmine hiç uymadan sallanıyor, sesi bir oyuncunun hızlandırılmış kaydı. Rusça konuşan ülkelerde neredeyse herkesin ezbere bildiği bu ayı, Batı'nın tanıdığı Winnie the Pooh'un Sovyet ikizi: Vinni-Puh.

Fyodor Hitruk'un Moskova'daki Soyuzmultfilm stüdyosunda 1969 ile 1972 arasında çektiği üç kısa film, Disney'in aynı kitaptan yaptığı uyarlamalarla aşağı yukarı aynı yıllarda ortaya çıktı. Ama iki ekip birbirinden habersiz, bambaşka sonuçlara vardı. Open Culture'ın 3 Kasım'da filmleri yeniden okurlarının önüne koyan yazısı, Hitruk'un ayısının "Batılıların büyürken gördüğü Pooh'a hiç benzemediğini" ama hikâyenin ruhunu koruduğunu hatırlatıyor. Bu farkın nereden geldiği, bir karakterin nasıl tasarlandığına dair küçük bir ders gibi.

Disney taklidinden kaçan bir yönetmen

Hitruk 1917'de Tver'de doğdu, 1938'de Soyuzmultfilm'e çizer olarak girdi ve yönetmenliğe ancak 1962'de geçti. O yıllarda Sovyet animasyonu büyük ölçüde Disney'in "gerçekçi" çizgisini örnek alıyordu. Hitruk'un ilk filmi Bir Suçun Hikâyesi bu kalıbı kırdı: sade, düz çizimler ve Disney'in elini sürmeyeceği türden tuhaf bir konu. Open Culture, Guardian'ın 2012'deki anma yazısına dayanarak filmin dönemin izleyicisi için bir şok olduğunu yazıyor. Bugün bu film, Sovyet animasyonunda yeni bir dönemin başlangıcı sayılıyor.

Vinni-Puh'a geldiğinde Hitruk'un arkasında hiciv ağırlıklı birkaç film vardı. Çocuklar için bir ayı hikâyesi ilk bakışta bu çizgiden sapma gibi görünse de, aynı sadelik anlayışı burada da işe yaradı.

Önce İngilizce okudu, Disney'i hiç izlemedi

İngilizce Vikipedi'deki film maddesine göre Hitruk, A. A. Milne'in kitabını önce İngilizce aslından, sonra Rusça çevirisinden okudu. Çalışırken Disney uyarlamalarını izlememişti. Animation Obsessive bülteninin aktardığına göre ekibin açık hedefi, daha önce hiçbir çizgi filmde görülmemiş "bambaşka bir ayı" yaratmaktı.

En büyük kurgusal karar, kitaptaki çocuğu, Christopher Robin'i filmden çıkarmaktı. Rusça kaynaklara göre Hitruk onun repliklerini Puh'un arkadaşlarına dağıttı; böylece karakterler bir çocuğun oyuncakları değil, kendi başına yaşayan canlılar oldu. Animation Obsessive bu kararı başka bir açıdan yorumluyor: ortada Puh'un felsefesini sorgulayabilecek daha üst bir otorite kalmıyordu. Anlatıcı da hikâyenin içinde değil; olaylara dışarıdan bakan, kuru ve hafif alaycı bir ses.

Disney ise Pooh'u 1966'da Winnie the Pooh and the Honey Tree ile ekrana taşımış, Christopher Robin'i ve Shepard'ın çizimlerinden türeyen yumuşak hatlı ayıyı korumuştu. Serinin ikinci kısa filmi Winnie the Pooh and the Blustery Day, 1968 yılı için en iyi kısa animasyon Oscar'ını aldı. Anlatılana göre o filmin yönetmeni Wolfgang Reitherman, Hitruk Disney stüdyolarını ziyaret ettiğinde Sovyet sürümünü kendi filminden daha çok beğendiğini söylemişti. Bu anekdotun kaynağı tek taraflı; ne kadar nezaket, ne kadar gerçek beğeni olduğu bilinmiyor.

Kirpiye benzeyen ilk taslak

Ayının bugünkü yuvarlak, kısa bacaklı hâli kolay bulunmadı. Tasarımın başında Hitruk'un bir önceki filmi Film, Film, Film'de de birlikte çalıştığı ressam Vladimir Zuykov vardı. Animation Obsessive'e göre ilk taslaklar, eski ve biçimini yitirmiş bir paspası andıran, yünlü, dikenli bir yaratıktı. Rusça Vikipedi de ilk Vinni'nin bir kirpiyi andırdığını yazıyor.

Çözüm çocukluk anılarından geldi. Zuykov, kendi oyuncak ayısını hatırladı: boynu yoktu, kafası doğrudan gövdeye oturuyordu. Rusça kaynaklar bu oyuncağı tek gözlü, kadife bir ayı ve kıpırdamayan bir boyun olarak tarif ediyor. Kafa biçimi ve göz boyutu sonradan değişti, ama ezik kulak kaldı; Hitruk'a göre ayı hep o kulağın üstüne yattığı için kulak öyle kalmıştı. Ressam Eduard Nazarov da sırt çizgisindeki eşit olmayan kalınlığı ekledi. Yani Vinni-Puh tek bir kişinin değil, bir ekibin eseri.

Domuzcuk, Rusçadaki adıyla Pyataçok, daha uzun süre bir türlü oturmadı. Rusça kaynaklara göre çözümü çevirmen Boris Zahoder buldu: küçük bir hayvanın ince bir boynu olmalıydı. Bu tek ayrıntıyla karakter tamamlandı.

Bir hata, bir imza yürüyüşü

Vinni'nin en tanınan özelliği yürüyüşü. Animation Obsessive'e göre çizer Violetta Kolesnikova, bacakların neredeyse görünmediği, ayağın yerden süzülür gibi kalktığı bu sekmeli yürüyüşü geliştirdi. Kolların ritimsiz sallanması ise bir ara çizim hatasından doğdu: Hitruk'un eşi Mariya Motruk'un ara karelerinde kollar adımlara uymuyordu. Hitruk önce bunu kusur saydı, ekip onu ikna etti ve beceriksizlik karakterin imzası oldu. Rusça kaynaklar aynı hatayı sağ kol ile sağ bacağın birlikte hareket etmesi olarak anlatıyor; ayrıntı iki anlatımda biraz farklı, sonuç aynı.

Arka planlar bilinçli olarak çocuk resmi gibi: dev salyangozlar, kocaman mantarların üstünde yusufçuklar, aynı dalda hem elma hem erik veren ağaçlar. Her şey düz bir zeminde geçiyor; derinlik yanılsaması yok. İlk filmde karakterlerin üzerindeki yumuşak renk geçişleri ikinci filmden itibaren kayboldu.

Hızlandırılmış bir ses

Vinni'yi Sovyet sinemasının en sevilen oyuncularından Yevgeni Leonov seslendirdi. Hitruk birçok tanınmış oyuncuyu denemiş, Leonov'u beğenmiş ama sesini fazla kalın bulmuştu. Ses mühendisi Georgi Martinyuk kaydı biraz hızlandırmayı önerdi; bant hızlanınca ortaya bugün herkesin tanıdığı o tiz, boğuk ses çıktı. Animation Obsessive'in aktardığına göre Hitruk, Leonov'un karakteri "hemen ve şaşmaz biçimde" bulduğunu yazmıştı.

Aynı yöntem Pyataçok'u seslendiren İya Savvina için de kullanıldı. Savvina hikâyenin hayranıydı; Hitruk onu önce senaryo taslağını okusun diye çağırdı, sonunda rolü ona verdi. Savvina, Pyataçok'un tonlamasını şair Bella Ahmadulina'nın şiir okuyuşuna dayandırdı. Anlatıcı Vladimir Osenev ise ciddi bir tiyatro oyuncusuydu; "çocukça" metni başta küçümsedi, bitmiş filmi görünce yumuşadı. Hitruk onu sesindeki tını ve alay için seçmişti.

Sonraki filmlerde kadro genişledi. Rusça ve İngilizce kaynaklarda geçen rol dağıtımı şöyle:

Garin, yazım aşamasında daha baştan davet edilen tek oyuncuydu; diğerleri kayıt sırasında bulundu. Narişkina'yı Hitruk seçmelerden önce tanımıyordu, oyununu hemen beğendi ve kayda seçmelerin ortasında başladı. Üçüncü filmi Hitruk, ilk filmde çizer olarak çalışan Gennadi Sokolski ile birlikte yönetti. Müzikler besteci Moisey Vaynberg'in. İlk filmdeki üç şarkı, aralarında Vinni'nin arıları kandırmak için bulut kılığında söylediği "Tuçka" da var, Leonov'un sesiyle kuşaklar boyu ezberlendi.

Zahoder: çeviriden çok yeniden anlatım

Filmlerin senaryosunu Hitruk, Boris Zahoder ile birlikte yazdı. 1918'de doğan Zahoder, çocuk şiirleri ve çevirileriyle tanınan bir yazardı. İngilizce Vikipedi'ye göre çocuk edebiyatı çevirilerini yayımlamaya 1960'ta Milne'in Winnie-the-Pooh'uyla başladı. Kitabın Rusça adı "Vinni-Puh i vse-vse-vse", yani "Vinni-Puh ve herkes, herkes, herkes".

Zahoder metni birebir aktarmadı. Rusça kaynaklara göre Milne'in iki Pooh kitabını tek kapakta topladı; aslında on bölümden oluşan ilk kitap onun elinde on sekiz bölüme çıktı. Karakter adlarını da Rusçanın kulağına göre yeniden kurdu: Piglet, Rusçada hem domuz burnu hem de eski beş kapiklik bozuk para anlamına gelen "Pyataçok" oldu. Sovyet okurlar Pooh'u önce bu yeniden anlatımla, sonra Hitruk'un filmleriyle tanıdı; ikisi Rusça konuşan kuşaklar için birbirinden ayrılmaz hâle geldi. Zahoder 2000'de öldüğünde mezar taşına, Rusça kaynaklara göre Milne'in kendi mezarında görmek istediği iki Shepard çiziminden biri işlendi.

Altı ayda biten film, yarım kalan seri

Rusça kaynakların aktardığı Hitruk anlatımına göre başta Milne'in kitabından on film çekilmesi düşünülüyordu. İlk film altı ayda tamamlandı; Hitruk'a göre bir bölüm normalde bir yılda biterdi. Ama üçüncü filmden sonra "ekip tükendi" ve seri orada kaldı. Bu yüzden Sovyet Vinni'nin dünyasında Kanga, Ru ya da Tigger hiç görünmedi.

Üç film de Soyuzmultfilm'in resmî YouTube kanalında arka arkaya yayımlanıyor. Kanalın paylaştığı aşağıdaki kayıtta üç bölüm sırayla izlenebiliyor:

Ödüller, pullar, bir tramvay

Hitruk, üçleme için 1976'da SSCB Devlet Ödülü'ne layık görüldü. Karakterler 1988'de Sovyet, 2012'de Rus pullarına çıktı; Rusya Merkez Bankası 2017'de bu filmler adına hatıra paraları bastı. Moskova'da Sokolniki Parkı'ndan geçen bir tramvayın üstünde kalıcı olarak çizili duruyorlar, Ramenki semtinde heykelleri var. Hitruk sonraki yıllarda Ada gibi daha felsefi filmler yaptı, 1993'te Yuri Norştein, Andrey Hırjanovski ve Eduard Nazarov ile birlikte animasyon okulu ve stüdyosu ŞAR'ı kurdu. 2012'de Moskova'da 95 yaşında öldü.

Animation Obsessive'in aktardığına göre Hitruk, Vinni'yi her şeyden önce "bir filozof, bir hayalperest" olarak görüyordu: kafası talaş dolu, saf ama son derece ciddi bir düşünür. Disney'in Pooh'u ile Hitruk'un Vinni'si aynı kitaptan doğdu ama aynı soruya farklı cevap verdi: bir oyuncak ayı bir çocuğun dünyasında mı yaşar, yoksa kendi dünyasını kendi mi kurar? İki filmi yan yana izleyen biri hangisini daha çok sevdiğine kolay karar veremiyor; Reitherman'ın anekdotu doğruysa, bu kararsızlık Disney stüdyosunda da yaşanmış.

Fotoğraf: USSR Post, Public domain, Wikimedia Commons