Yarım Asır Önce Kazılan Xujiayao Fosilleri Proteinle Denisovalı Çıktı

1976 ile 1979 arasında, Çin'in kuzeyindeki Nihewan Havzası'nda kazı yapan ekip, kafatası, çene ve diş parçalarından oluşan 20 insan fosili çıkardı. Fosillerin yanında kazıyıcı ve yuvarlak taş aletler vardı. O yıllarda Denisovalılar diye bir grup bilinmiyordu; Xujiayao adıyla anılan topluluk zamanla Neandertal alt türü, erken Homo sapiens ya da "arkaik Homo" gibi birbirinden farklı etiketlerle tarif edildi. Aradan yaklaşık yarım asır geçti ve iki kemikte açılan birer küçük delik bu tartışmaya moleküler bir cevap getirdi.

Çin Bilimler Akademisi'ne bağlı Omurgalı Paleontolojisi ve Paleoantropoloji Enstitüsü'nden araştırmacılar, 21 Ekim 2026'da Nature dergisinde yayımlanan çalışmada Xujiayao kemiklerinden antik protein çıkardıklarını, bunların Denisovalı soyuna işaret ettiğini bildirdi. Bu önemli, çünkü Denisovalılar DNA'larıyla tanınan ama kemikleri çok az bilinen bir insan grubu. Xujiayao ise kalabalık bir fosil topluluğu; yazarlara göre kafatasının büyük bölümünü içeren bu kalıntılar, Denisovalıların görünüşü hakkında parçalı moleküler ve fosil kanıtlarından daha doğrudan bilgi veriyor.

Yunnan'daki ön kol kemiğiyle karıştırmayın

Sitemizde daha önce Yunnan'daki Bianfu Mağarası'nda bulunan Denisovalı ön kol kemiğini yazmıştık. Bu bulgu ondan ayrı. Burada yeni bir mağaradan çıkan tek bir kemik yok; neredeyse elli yıl önce kazılmış, müzelerde ve laboratuvarlarda yıllardır incelenen bir fosil topluluğu yeniden sorgulanıyor. Yunnan güneyde, Xujiayao kuzeyde; Denisovalıların Doğu Asya'daki izi artık birden fazla yerden sürülüyor.

Denisovalı kim, paleoproteomik ne demek?

Denisovalılar, Neandertallerin kardeş grubu olan, ilk kez Sibirya'daki Denisova Mağarası'ndan alınan kalıntıların DNA'sıyla tanımlanan eski insanlar. Paleoproteomik ise DNA yerine proteinleri okumak demek. Proteinler, canlının genetik talimat kitabından üretilen yapı taşları; her biri amino asit zinciri. Genel olarak proteinler, çok eski kalıntılarda DNA'dan daha uzun süre dayanabiliyor. Çok eski bir kemikte DNA okunamadığında bile kemiğin ana proteini olan kolajenden bilgi almak bu yüzden mümkün.

Kemik tozundan 18 protein

Ekip, 20 fosilin yalnızca ikisinden örnek aldı: Xujiayao 6 kafatasına ait sağ yan kemik (parietal) ile Xujiayao 14 çenesinin sağ yan kolu. Makaleye göre örnek alırken her kemikte çok küçük bir delik açıldı, çevresi alüminyum folyoyla korundu ve işlemden önce kemiklerin üç boyutlu taraması yapıldı; amaç, şekil incelemelerini bozmamaktı.

Toz halindeki kemikten çıkarılan proteinler önce hızlı bir kütle spektrometresi taramasıyla kolajen açısından denendi, ardından iki ayrı laboratuvarda (Capital Medical Üniversitesi ve Fudan Üniversitesi) ayrıntılı kütle spektrometresiyle okundu. Asıl sorun, laboratuvar ya da dokunan ellerden gelen modern bulaşmayı ayırt etmekti. Ekip bunun için deamidasyona baktı: asparagin ve glutamin amino asitleri zamanla kendiliğinden kimyasal değişime uğrar, yani bir tür kimyasal paslanma. Kolajen peptidlerinde bu değişim yüksek (kafatası örneği PA1490'da en yaygın kolajenlerde asparagin için yüzde 61,4 ile 94,7 arası), keratin gibi tipik bulaşıcılarda ise çok düşük (yüzde 0 ile 5,3 arası) çıktı. Yüksek değişim, proteinin gerçekten antik olduğunu gösteriyor.

Birkaç filtreden sonra elde kalan sonuç: iki örnekte toplam 18 antik protein; 13'ü kafatası kemiğinde, 15'i çene kemiğinde.

Tek harflik fark: COL1A2'nin 996. konumu

Karar verdiren ipucu, tip I kolajenin COL1A2 zincirinde yer alan tek bir amino asit oldu. Zincirin 996. basamağında Neandertallerde ve modern insanlarda arginin bulunuyor; Denisovalılarda ise lizin. Makale bu varyantı "R>K" diye yazıyor. Yazarların listelediği, bu varyantı taşıyan karşılaştırma bireyleri: iki Xiahe bireyi, Penghu 1, Harbin ve Denisova 3.

İki Xujiayao kemiğinde de lizin çıktı. PA1490 kodlu kafatası parçasında bu varyantı içeren 57 peptit (207 spektrum eşleşmesi), PA1497 kodlu çenede 61 peptit (244 eşleşme) bulundu. Argininli okuma ise her örnekte yalnızca bir peptitle sınırlıydı ve düşük kaliteli spektrumlara dayanıyordu. Ayrıca bu peptitlerde de yüksek deamidasyon görüldü; yani okunan şey bulaşma değil, kemiğin kendi proteini.

Fosil topluluğu	Xujiayao, Nihewan Havzası, Çin; 20 insan fosili, 1976-1979 kazıları
Tarih	Yaklaşık 199-138 bin yıl önce (uranyum serisi ve elektron spin rezonansı)
Analiz edilen örnek	Xujiayao 6 sağ parietal kemik, Xujiayao 14 sağ çene kolu
Antik protein	18 (kafatası örneğinde 13, çene örneğinde 15)
Belirleyici işaret	COL1A2-996: arginin yerine lizin (R>K)
Soy ağacı verisi	8 proteinden 2.074 amino asit konumu

Tablodaki veriler, Nature'daki makaleden alınmıştır.

Soy ağacındaki yeri ve işin sınırı

Ekip ayrıca sekiz proteinin birleştirilmiş dizisinden, 2.074 amino asit konumu üzerinden bir soy ağacı kurdu. Xujiayao örnekleri, Denisova 3 ve öteki Denisovalılarla yüzde 99'un üzerinde olasılıkla tek bir dal oluşturdu. Ancak Denisovalı dalının içindeki ilişkiler kararsız kaldı; olasılıklar yüzde 50'nin altında. Sebep, COL1A2-996K dışında ortak bir işaretin bulunmaması. Yazarlar bu yüzden Xujiayao'nun yalnızca "geç Orta Pleistosen Doğu Asya Denisovalı topluluğuna" ait olduğunu söylüyor, daha ince bir gruplama yapmıyor.

Bunun anlamı net: kanıt güçlü ama dar. Tek bir güvenilir varyanta dayanıyor ve elde edilen protein verisi, makalenin ifadesiyle "nispeten mütevazı" miktarda. Kullanılan 2.074 konum, tüm protein hizalamasının yüzde 16'sı. Ayrıca 20 fosilden yalnızca ikisi test edildi; kalan 18'i bu çalışmada incelenmedi.

Fosillerin anlattığı yüz

Xujiayao'nun Denisovalı sayılmasıyla birlikte, ekip Xujiayao kemiklerini Harbin'de bulunan Denisovalı kafatasıyla ve Çin'in diğer geç Orta Pleistosen fosilleriyle (Jinniushan, Dali, Hualongdong) karşılaştırdı. Makalenin özetine göre ortaya çıkan Denisovalı görünümü karışık: Homo erectus'u andıran kalın bir kafatası kubbesi (Xujiayao'da kemik kalınlığı bregma noktasında 7,7, parietal çıkıntıda 12,0 milimetre), modern insanlara özgü güçlü kavisli bir şakak kemiği, geç Neandertallerle paylaşılan iç kulak yapısı ve ense kemiğinde bir çukur. Bunların yanında Denisovalıya özgü saydıkları özellikler: alçak bir kafatası profili, yaklaşık paralel yan duvarlar, iri bir kaş çıkıntısı, düz bir elmacık ve üst çene bölgesi ve yüzün öne doğru çıkıklığının zayıf olması.

Burada ikinci bir sınır var. Bu özellik takımı hiçbir tekil fosilde bir arada görünmüyor; farklı örneklerde farklı birleşimlerle ortaya çıkıyor, makale bunu açıkça yazıyor. Jinniushan, Dali ve Hualongdong'un Denisovalı sayılması da protein verisine değil, şekil benzerliğine dayanıyor. Yazarlar ayrıca Xujiayao ve Xuchang kafataslarını ayrı bir tür olan Homo juluensis altında toplayan görüşe, 1.700 ila 1.800 mililitrelik beyin hacmi farkının modern insanların aralığında (1.090-1.880 mililitre) kaldığını söyleyerek itiraz ediyor. Yazarlara göre bu fark topluluk içi çeşitlilik sayılmalı. Makalenin giriş bölümü, bu grupların soyağacındaki yeri konusunda birbirine rakip birkaç görüş bulunduğunu da hatırlatıyor.

Denisovalılar ne kadar eski, ne kadar yaygındı?

Makalenin tartışma bölümünde yazarlar, Xujiayao'nun "moleküler olarak doğrulanmış en eski Denisovalılar arasında" olduğunu yazıyor. Moleküler ve şekil kanıtları birlikte alındığında Denisovalıların Doğu Asya'da en az 300 bin ile 45 bin yıl önce arasında yaşamış olabileceğini, Sibirya'daki Denisovalıların ise yaklaşık 250 bin ile 55 bin yıl önce arasında yaşadığını belirtiyorlar. Mayıs 2026'da yine Nature'da Çin'deki altı Homo erectus örneğinin mine proteinlerini inceleyen ayrı bir çalışma da yayımlandı.

Açık kalan soru

Elde yalnızca iki kemikten bir işaret var. Aynı topluluktan gelen öteki fosiller test edilirse tabloya yeni ortak varyantlar eklenebilir mi, Denisovalı dalının iç ilişkileri o zaman netleşir mi? Şimdilik cevap yok. Tek bir amino asit, yarım asırlık bir etiket tartışmasını kapatmaya yetmiş görünüyor; ama Denisovalıların yüzünün tamamını çizmek, hâlâ eldeki parçaların birleştirilmesine ve yeni kemiklerin gelmesine bağlı.

Fotoğraf: Yuriy59, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons