Coventry Katedrali'nin 12.000 vitray parçası dijitale taşındı

Hava akınları tehlikesi sürerken bir katedralin pencereleri söküldü, kırık camlar otuz tahta sandığa dolduruldu ve bir köy papaz evinin mahzenine indirildi. Binanın kendisi 1940 kasımında yok oldu; camlar ise 1957'ye kadar mahzende bekledi. Bugün aynı camların yaklaşık 12.000 parçası fotoğraflanmış, numaralanmış ve internette gezilebilir durumda.

İngiltere'deki Coventry Katedrali, 14 Kasım 1940'ta Alman uçaklarının hava bombardımanında yerle bir oldu. Smithsonian Magazine'in aktardığına göre, Blitz denen bu dönemde yok olan tek İngiliz katedraliydi. Kalıntılar bugün barış ve uzlaşma anıtı olarak korunuyor. Coventry Telegraph'ın katedral sözcüsüne dayandırdığı habere göre, 86. yıl dönümü yaklaşırken katedral, camların yaklaşık 12.000 parçalık kataloğunu tamamladı ve bir bölümünü çevrimiçi sergiye açtı.

Haberin ilginç tarafı camın nasıl korunduğu ve korunduktan sonra nasıl unutulur gibi olduğu. Parçalar güvendeydi ama dağınık ve belgesizdi; asıl iş, ne olduklarını anlamaktı.

Camlar nereye gitti?

Katedralin açıklamasına göre ortaçağ camı bombardımandan çok önce de kırık bir geçmişe sahipti. Smithsonian'a göre 16. yüzyıldaki Reform döneminde kısmen parçalanan pencerelerden kalanlar, sonradan yama gibi birleştirilip apsisin (ana mekânın doğu ucundaki yarım daire bölümün) yan pencerelerine yerleştirilmişti. Telegraph'ın aktardığı açıklamaya göre bu yamalı pencereler ile yüksek pencere sırasındaki (clerestory) ortaçağ camları otuz tahta sandığa konup Stratford-upon-Avon yakınındaki Hampton Lucy'nin papaz evine götürüldü ve 1957'ye kadar mahzende kaldı.

Katedral yenilenirken kırık camlar eski pencerelerine geri dönmedi; Smithsonian'ın ifadesiyle pencereler hiç yeniden kurulmadı.

Smithsonian, Almanya'da propaganda yapanların Coventry'ye yönelik bu bombardımandan sonra "coventrieren" adında yeni bir sözcük türettiğini, bunun bir kenti tümüyle yok etmek anlamına geldiğini de yazıyor.

"Ortaçağ yapbozu" ne demek?

Katedralin miras ve yorumlama sorumlusu Andrew Hines, Guardian'a konuşurken koleksiyondaki bazı panoları "ortaçağ yapbozu" diye tarif etti. Parçaların bir kısmı tek tek duran küçük cam kırıkları. Bir kısmı ise Reform'dan sonra bir noktada yan yana getirilmiş, asıl sahneyi yalnızca ima eden panolar. Hines'a göre uzmanlar arasında Coventry'nin böyle bir cam arşivi barındırdığı "açık bir sır"dı, ama depolama biçimi yüzünden "bunun önemini ve ölçeğini kavrayamıyorduk".

Camların büyük bölümü 15. yüzyıla ait ve Coventry'li usta cam ressamı John Thornton'a atfediliyor. Thornton, York Minster'ın Büyük Doğu Penceresi'ni yapan isim olarak biliniyor. "Atfediliyor" sözü önemli: kaynaklar bunu bir atıf olarak sunuyor, her parçanın onun elinden çıktığını söylemiyor.

Parçaların üstünde ne var?

• İsa'nın çarmıha giden son günlerini (Passion) anlatan sahneler.
• Havariler ve çeşitli azizler.
• Pencereleri finanse eden sıradan kadın ve erkeklerin diz çöküp dua ettiği bağışçı figürleri.
• Monogramlı ve rebuslu armalar. Rebus, bir adı sözcük yerine resim ve söz oyunuyla ifade etme yöntemi.
• Guardian'ın aktardığı Atkinson ifadesiyle "tuhaf hayvanlar ve yaratıklar".

Çalışmayı yöneten koruma uzmanı Laura Atkinson, mücevherli kumaşların nasıl yapıldığını Guardian'a şöyle anlattı: "Ortaçağ cam ustası camın yüzeyini dikkatle kazıyarak bir delik açıyor, sonra mücevheri temsil edecek renkli bir cam parçasını oraya yerleştiriyor. Bu çok, çok uzun sürerdi ve başarısızlık oranı yüksekti." Atkinson'a göre bu, "çok pahalı, üst düzey" bir camdı. En çok yüzlerin kendisini etkilediğini de söylüyor.

Dijitalleştirme nasıl yapıldı?

Camlar 2012'nin kasımında depodan çıkarılıp belgelendi ve korundu. Katedralin açıklamasına göre bu aşamada ortaçağ cam uzmanı Heather Gilderdale Scott ayrıntılı bir katalog ve ikonografik çözümleme (konuların kimlerden ve nelerden oluştuğunun incelenmesi) hazırladı. Ancak koruma sonrası parçalar katedralin içindeki üç depo alanına döndü ve çoğu bir on yıldan uzun süre orada kaldı.

Son aşamada WMF liderliğinde cam özel dolaplara taşındı. Her tepsiye benzersiz bir numara ve konum verildi, tepsiler fotoğraflandı, bilgiler dijital kayda işlendi. Ortaya yaklaşık 12.000 parçalık bir envanter çıktı. Katedral, kasım boyunca seçilmiş bir bölümü Bloomberg Connects uygulamasında gösteriyor; kalıcı bir dijital arşiv ise gelecek için düşünülen bir adım.

Bu arşiv neye yarayabilir?

Atkinson'a göre koleksiyon bugüne dek çok az akademik inceleme gördü; proje, onu halka açmak ve hak ettiği akademik ilgiyi çekmek için kritik bir adım. Atkinson, Westminster Abbey ve Canterbury Katedrali'ndeki camlarla üslup benzerlikleri gördüğünü, ortaçağ ustalarının farklı katedraller ve farklı iş evreleri arasında nasıl dolaştığını gösteren bir tablo kurmanın ilginç olacağını söylüyor. Katedralin açıklaması da camı Canterbury, York Minster ve Westminster Abbey'deki çağdaşlarıyla üslup ve kalite bakımından kıyaslanabilir buluyor.

Guardian'a göre Atkinson, yapay zekâ araçlarının 15. yüzyıl pencerelerinin özgün temalarını yeniden kurmaya yardımcı olabileceğini de belirtti. Bu şimdilik bir olasılık; elde bir sonuç yok.

Sınırlar ve açık sorular

Sayı yaklaşık: kaynaklar "yaklaşık 12.000" diyor, kesin bir döküm vermiyor. Yalnızca seçilmiş bir bölüm kasım ayında çevrimiçi izlenebiliyor; kalıcı arşivin takvimi açıklanmış değil. Thornton atfı da kesin bir imza değil. Açık soru şu: parçalar yeterince dikkatle karşılaştırılırsa, hangi pencerelerde yan yana durdukları ve kimin elinden çıktıkları ortaya çıkarılabilir mi?

Hampton Lucy'nin mahzenindeki otuz sandık bir tür zaman kapsülüydü. Şimdi iş, içindekileri okumakta.

Fotoğraf: Jules & Jenny from Lincoln, UK, CC BY 2.0, Wikimedia Commons