Nureddin Batrucî (Ebû İshâk Nûreddin el-Bitrûcî el-İşbîlî), 12. yüzyılın sonlarında Endülüs'te yaşamış bir astronomdur. Batı'da Alpetragius adıyla tanınır. Gezegen hareketlerini Batlamyus'un dış merkezli çemberleri ve episikllerine başvurmadan açıklamaya çalışan bir gök modeli geliştirmesiyle bilinir; bu model Orta Çağ Avrupası'nda uzun süre tartışılmıştır.
Hayatı
Hayatına dair bilgiler sınırlıdır. Nisbesi, Kurtuba'nın kuzeyindeki Los Pedroches yöresinden (Arapça Bitrûc) geldiğini düşündürür; bazı çalışmalarda ise Fas kökenli olduğu ileri sürülür. Uzun yıllar İşbîliye'de, bugünkü Sevilla'da yaşadığı için "el-İşbîlî" lakabıyla anılmıştır.
Filozof ve hekim İbn Tufeyl'in öğrencisi olduğunu kendisi belirtir; İbn Rüşd ile aynı kuşağa mensuptur. Ölüm tarihi kesin değildir; genellikle 1204 dolayında öldüğü kabul edilir, 13. yüzyılın ilk çeyreğine tarihleyen görüşler de vardır.
Kitâbü'l-Hey'e ve gök modeli
Batrucî'nin günümüze ulaşan tek eseri, Arapça yazdığı Kitâbü'l-Hey'e (Astronomi Kitabı) adlı incelemedir. Eserde hocası İbn Tufeyl'den söz ederken onun öldüğünü belirttiği için kitabın 1185'ten sonra kaleme alındığı anlaşılır. Endülüs'te İbn Bâcce ve İbn Tufeyl ile şekillenen eleştirel çizgiyi sürdüren Batrucî, Batlamyus'un matematiksel düzeneklerini Aristoteles fiziğiyle bağdaşmadığı gerekçesiyle reddetti.
Onların yerine Dünya'yı merkez alan iç içe küreler önerdi; bütün hareketin en dıştaki dokuzuncu küreden kaynaklandığını, gezegenlerin düzensiz görünen yollarının ise birleşik dönme hareketleriyle oluştuğunu savundu. Gök hareketlerine fiziksel bir neden aramaya çalışması, modelinin dikkat çeken yanlarından biridir.
Çalışmasında Batlamyus'un Almagest'indeki değerlerden, Câbir b. Eflah'ın eleştirilerinden ve Zerkâlî'nin presesyon üzerine görüşlerinden yararlandı.
Model gözlemlerle iyi örtüşmediği için astronomik hesaplamada kalıcı bir yer edinemedi. Buna karşın kitap kısa sürede tercüme edildi: Michael Scot 1217'de eseri Latinceye, Moşe ibn Tibbon da 1259'da İbraniceye aktardı.
Etkisi
Latince çevirisi sayesinde Batrucî'nin sistemi 13. yüzyılda Avrupa'da geniş ilgi gördü. Albertus Magnus ve Roger Bacon gibi düşünürler onun görüşlerini ele aldı; eser, skolastik çevrelerde Batlamyus astronomisine karşı ciddiye alınan bir seçenek olarak okundu. Kopernik de De revolutionibus'ta iç gezegenlerin sıralaması tartışılırken Alpetragius'un görüşüne değinir.
Ay'daki Alpetragius krateri onun Latinceleşmiş adını taşır. Batrucî bugün, Endülüs'te Batlamyus astronomisini fizik temelinde sorgulayan geleneğin en tanınmış örneklerinden biri olarak incelenir.
