İsmâil bin er‑Rezzâz el‑Cezerî (1136‑1206), Cizre’nin Tor mahallesinde dünyaya gelmiş, Altın Çağ’ın öne çıkan bilim insanlarından biridir. Arapça, Kürtçe, Farsça, Türkçe ve Latince dillerini iyi derecede bilmesi, onun çok yönlü bir mühendise dönüştürmüştür. En çok “filli su saati” adlı mekanik cihazıyla anılır; bu icat, sibernetiğin ilk adımlarından biri olarak kabul edilir.
Eğitimini Camia Medresesi’nde tamamladıktan sonra, fizik ve mekanik üzerine yoğunlaşmış ve Artuklu Beyliği’nin Mardin kollarındaki Artuklu Sarayı’nda başmühendislik görevini üstlenmiştir. Daha sonraki yıllarda Musul’da Zengi Hanedanı ve Selahaddin Eyyubi’nin hizmetinde bulunmuş, bu süreçte modern robotik tarihinin en eski yazılı kaydı sayılan eserlerini kaleme almıştır.
Cezerî’nin etnik kimliği üzerine tarihçiler arasında farklı görüşler mevcuttur. Kimi araştırmacı onu “Cizreli büyük Kürt mucit” olarak tanımlarken, bazı yabancı kaynaklar Arap ya da Türk mucit olarak nitelendirir. Ancak tarihî belgelerde, onun İslam dünyasının bir bilim insanı olarak anıldığı görülür.
“Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar” adlı eserinde, elliden fazla cihazın çalışma prensiplerini ve kullanım talimatlarını ayrıntılı çizimlerle sunar. Cezerî, bu teknik bilgilerin pratiğe dökülmediği takdirde değer kaybedeceğini vurgulayarak, teorik bilgi ile uygulama arasındaki dengeyi öne çıkarır. Günümüzde otomatik makineleri, sibernetik ve robotik biliminin temel taşları arasında yer alır.
