Cezerî, tam adıyla Bedîüzzaman Ebü'l-İz İsmail b. er-Rezzâz el-Cezerî, 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başında yaşamış mühendis ve mucittir. Yukarı Mezopotamya'daki Cizre yöresinden geldiği için Cezerî nisbesiyle anılır. Su saatlerini, otomatları ve su yükseltme makinelerini ayrıntılı çizimlerle anlattığı kitabı, ortaçağ mekanik mühendisliğinin en önemli kaynaklarından biri kabul edilir.
Hayatı
Hayatına dair bilinenlerin çoğu kendi kitabının girişinden gelir. Doğum tarihi kesin değildir; bazı çalışmalarda 1136 yılı verilir. Cezerî, Âmid'de (bugünkü Diyarbakır) hüküm süren Artuklu beylerinin hizmetinde çalıştı. Kitabını yazmaya başladığında yirmi beş yıldır bu ailenin yanında bulunduğunu, sırasıyla Nureddin Muhammed, Kutbeddin Sökmen ve Nasreddin Mahmud'a hizmet ettiğini belirtir.
Eserini Nasreddin Mahmud'un isteği üzerine kaleme aldı ve 1206 başında tamamladı. Bu tarihten sonraki hayatı hakkında bilgi yoktur. Etnik kökeni araştırmacılar arasında tartışmalıdır; kaynaklarda Arap, Kürt ya da Türk olarak farklı biçimlerde nitelendirilir.
Eseri ve icatları
Kitâb fî ma'rifeti'l-hiyeli'l-hendesiyye ya da el-Câmi' beyne'l-ilm ve'l-ameli'n-nâfi' fî sınâati'l-hiyel adlarıyla bilinen eser, elli kadar düzeneği anlatır. Kitap altı bölüme ayrılır ve su saatleri, mum saatleri, içki sunan kaplar, fıskiyeler, kendi kendine çalan müzik aletleri, su yükseltme makineleri ve çeşitli aletleri ele alır.
Her düzenek için yapım aşamaları ve çizimler verilir; Cezerî bilginin ancak uygulamayla değer kazandığını özellikle vurgular.
En tanınmış tasarımı, fil biçimindeki gövdesiyle bilinen filli su saatidir; belirli aralıklarla hareket eden figürleri sayesinde zamanı hem gösterir hem duyurur. Kale biçimli büyük su saati, içecek sunan otomatlar ve çift etkili su pompası da öne çıkan düzenekleri arasındadır. Konik vanalar, dişli sistemleri ve döner hareketi ileri geri harekete çeviren mekanizmalar, sonraki yüzyıllarda Avrupa'da yeniden keşfedilecek çözümlerin erken örnekleri olarak değerlendirilir.
Eserin günümüze ulaşan on dört kadar nüshası vardır; bunların bilinen en eskisi İstanbul'da Topkapı Sarayı Kütüphanesi'ndedir, diğerlerinden biri Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'nde bulunur. Cezerî bugün robotik ve otomatik makine tarihinin öncüleri arasında anılır.
