Çocuğuna Türkçe Öğretmenin Yeni Yolları

Gurbette çocuk büyütenlerin ortak korkusu aynı: çocuk Türkçeyi anlıyor ama konuşmuyor. Soruyu Türkçe soruyorsun, cevap Almanca geliyor. Yıllar geçiyor ve anlama ile konuşma arasındaki mesafe açılıyor.

Önce şunu kabul edelim

Çocuk tembel değil. Dil, kullanıldığı kadar yaşıyor. Okul başka dilde, arkadaşlar başka dilde, oyunlar başka dilde. Türkçe günde yarım saate sıkışmışsa, çocuğun onu az kullanması gayet mantıklı.

Yani mesele çocuğun isteksizliği değil, Türkçenin gün içinde yer bulamaması. Çözüm de burada aranmalı: dili zorlamak değil, ona alan açmak.

Ders gibi olduğu an kaybediyoruz

En yaygın hata Türkçeyi ödev hâline getirmek. Hafta sonu bir saat oturup kelime ezberletmek, yanlış telaffuzda düzeltmek, "Türkçe konuş" diye uyarmak. Bunların hepsi dili zorunluluk kategorisine sokuyor.

Oysa çocuk bir dili, o dille eğlendiği ölçüde sahipleniyor. Hatalı konuşmasına izin verdiğimizde daha çok konuşuyor; her hatayı düzelttiğimizde susuyor.

İşe yarayan şeyler

Bizim evde işe yarayan birkaç şey oldu. Birincisi mutfak: yemek yaparken her şeyin adını Türkçe söylemek. Elle tutulan bir şeyin adı daha kolay kalıyor.

İkincisi diziler ve çizgi filmler. Türkçe altyazılı değil, Türkçe seslendirilmiş. Küçükken çizgi film, büyüyünce dizi. Dizi sayesinde öğrenilen argoyu da kabul etmek gerekiyor; canlı dil temiz olmuyor.

Üçüncüsü oyun. Çocuklar oyun oynarken dil öğrenmeyi iş saymıyor. Türkçe konuşulan bir oyun ortamı, bir saatlik dersten daha etkili.

Telefon ve büyükanne

En güçlü yöntem hâlâ bu: karşısında sabırlı bir yetişkin olan düzenli bir konuşma. Büyükanneyle görüntülü konuşma, çocuğun Türkçeyi bir işe yarar bulduğu tek an olabiliyor. Çünkü orada başka seçenek yok — anlaşmak istiyorsa Türkçe konuşacak.

Haftada bir yarım saat, iki yıl sonra fark yaratıyor. Üstelik iki taraf da kazanıyor.

Yazmak konuşmaktan sonra gelir

Bir de yazı meselesi var. Ailelerin çoğu okuma yazmayı erken dayatıyor; bence acele etmemeli. Önce rahat konuşsun, kelime dağarcığı otursun; yazı sonra çok daha hızlı geliyor.

Yazı için en doğal alan mesajlaşma. Kuzeniyle yazışan bir çocuk, defterde alıştırma yapan çocuktan daha çok yazıyor. Yazım hataları olsun, önemli değil; mesele klavyede Türkçe kurabilmek.

Sohbet odalarının sağladığı şey

Bizim gibi dağınık yaşayan insanlar için Türkçe konuşulan ortamlar kıymetli. Çocuk orada sadece aileyle değil, akranlarıyla da Türkçe kuruyor. Anne babanın Türkçesi "ev dili"dir; akran Türkçesi ise gerçek dildir.

Elbette kimin konuştuğuna dikkat etmek gerekiyor; her ortam her yaşa uygun değil. Ama doğru yerde, çocuğun aynı dili konuşan yaşıtını bulması, yılların çabasını bir ayda geçebiliyor.

Ergenlikteki direnç

On üç-on dört yaşlarında yeni bir eşik var: çocuk artık Türkçe konuşmayı biraz da "ayrı düşmek" gibi görüyor. Arkadaş grubu tek dille konuşuyorsa, ikinci dil fark yaratıyor ve o yaşta fark yaratmak istemiyorlar.

Bu dönemde zorlamak en kötüsü. Bekledim ben; on altısından sonra kendiliğinden geri döndü. Memleket merakı, müzik, dizi, kuzenlerle yazışma derken dil tekrar işe yarar oldu.

İki dilli olmanın görünmeyen kazancı

Son olarak şunu söyleyeyim: iki dil bilen çocuk yalnızca iki dil bilmiyor, iki farklı düşünme biçimi taşıyor. Bir şeyi başka bir dilde anlatmaya çalışmak, onu daha iyi anlamayı gerektiriyor.

Okulda bazen bunun bedeli oluyor, ikisini de hafif aksanla konuşabiliyorlar. Uzun vadede ise kazanç ağır basıyor — hem ailesiyle, hem yaşadığı ülkeyle tam anlamıyla konuşabilen bir insan yetişiyor.

Son olarak

Hedefi küçük tutun. Çocuk kusursuz Türkçe konuşmayacak, gerek de yok. Anlaşabilsin, anlatabilsin, memleketiyle arasında bir kapı kalsın — yeter. Dil mükemmel olmak zorunda değil, canlı olmak zorunda.

Ailenin kendi dili

Her evin kendine has bir dili oluyor: yarı Türkçe, yarı yaşanılan ülkenin dili, arada uydurulmuş kelimeler. Başta bundan utanıyordum, sonra vazgeçtim. Aile dili karma olabilir; önemli olan konuşulmaya devam etmesi.

Zaten çocuk da o karışık dili sonradan ayıklıyor. Okulda düzgün Almanca, memlekette düzgün Türkçe konuşmayı öğreniyor; evdeki karışım ikisinin arasındaki köprü oluyor.

Kısacası

Hedef mükemmel dil değil, kesilmeyen bağ. Çocuk büyükanneyle telefonda anlaşabiliyorsa, memlekete gittiğinde kendini ifade edebiliyorsa iş tamamdır. Gerisi zamanla, kullandıkça gelir.