Atlantik'in 4.700 metre dibinde: radyoaktif varillere tutunan canlılar

Haber başlıklarına taşınan kısmı bu. Ama seferin asıl sorusu daha ince: madem o metalin üstünde hayat tutunmuş, o hayat neyi taşıyor? Bu iki şey aynı şey değil ve aradaki farkı ayırt etmek, birkaç fotoğraftan çok daha zor.

Bir zamanlar "seyrelt ve dağıt" diye bir plan vardı

Bugün tuhaf görünen uygulamanın kendi mantığı vardı. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) 1999 tarihli IAEA-TECDOC-1105 envanterine göre ilk denize bırakma işlemi 1946'da, Kuzeydoğu Pasifik'te Kaliforniya kıyısının yaklaşık 80 kilometre açığında yapıldı. Sonraki otuz beş yıl boyunca işlemlerin çoğu ulusal izinlerle ve çoğu zaman uluslararası bir danışma düzeneğiyle yürütüldü: OECD Nükleer Enerji Ajansı'nın Kuzeydoğu Atlantik bırakma alanları için kurduğu mekanizma.

Dayanak, okyanusun büyüklüğüydü. Düşük seviyeli atık derin suya bırakılırsa akıntılar onu ölçülemeyecek kadar seyreltir, diye düşünülüyordu. Aynı envantere göre 48 yıllık dönemde 14 ülke, 80'den fazla alanda toplam yaklaşık 85 petabecquerel radyoaktivite denize bıraktı.

Peki varillerin içinde ne vardı? CNRS'in kendi yayını CNRS News'a konuşan Patrick Chardon (CNRS / Clermont Auvergne Üniversitesi), bunun reaktör yakıtı olmadığını vurguluyor: suya bırakılanların "eldiven, laboratuvar malzemesi ve numune gibi malzemeler" olduğunu, hepsinin "çok düşük, düşük ve orta seviyeli atık" sınıfına girdiğini söylüyor. Chardon'a göre Avrupa ülkeleri Kuzeydoğu Atlantik'e "200 litrelik 200 binden fazla metal varil" bıraktı; içerik, suya çarpma darbesine dayansın diye bitüm ya da betonla karıştırılmıştı.

Aşağıdaki tablo, IAEA-TECDOC-1105'in IV numaralı tablosundaki Atlantik verilerinin ülkelere göre dökümü. Rakamlar bırakıldığı andaki etkinliği gösteriyor, bugünkü değeri değil; kısa ömürlü izotoplar o günden bu yana büyük ölçüde bozundu.

Aynı belgede bileşim de veriliyor ve sezgiye aykırı: Kuzey Atlantik alanlarındaki toplam etkinliğin üçte biri tek başına trityumdan geliyor. Trityumla birlikte stronsiyum-90, sezyum-137, demir-55, kobalt-60 gibi beta-gama yayıcılar toplamın yüzde 98'inden fazlasını oluşturuyor. Alfa yayıcılar yüzde 2'nin altında; onların da yüzde 96'sı plütonyum ve amerikyum izotopları. Yani kütlece az ama ömürce en uzun kısım, en küçük dilim.

Yasaklanması onlarca yıl sürdü

Kâğıt üzerindeki hikâye kademeli. IAEA'nın kronolojisine göre Atıkların ve Diğer Maddelerin Denize Bırakılmasıyla Deniz Kirliliğinin Önlenmesi Sözleşmesi — kısaca Londra Sözleşmesi — 1972'de kabul edildi, 1975'te yürürlüğe girdi. Sözleşme yüksek seviyeli atığın denize bırakılmasını baştan dışarıda bıraktı; düşük seviyeli atık içinse 1983'te gönüllü bir durdurma kararı alındı. Kuzeydoğu Atlantik alanı da zaten 1982'ye kadar kullanıldı. Tam yasağın yürürlüğe girmesi ise 20 Şubat 1994'ü buldu.

İlginç olan, yasaktan sonra sahada ne kadar az iş yapıldığı. CNRS News'un aktardığına göre, imzacı ülkelerin bu atıkları düzenli olarak bilimsel izlemeye alma taahhüdüne rağmen 1980'lerde yalnızca iki sefer düzenlendi. Seferleri ortaklaşa yürüten deniz jeoloğu Javier Escartín (CNRS / ENS-PSL), 1984'teki durumu şöyle özetliyor: "O zaman Ifremer altı varil buldu ve iyi durumdaydılar, ama bugün ne haldeler kimse bilmiyor."

Kırk yıl boyunca bilinmeyen tam olarak buydu: variller nerede, kaç tane, ne durumda.

Bir robot, bir insanlı denizaltı, iki yaz

NODSSUM bu boşluğu iki aşamada doldurmaya çalışıyor. CNRS'in ve IN2P3'ün duyurularına göre ilk sefer 2025 yazında L'Atalante gemisiyle yapıldı; otonom sualtı aracı UlyX 16 dalışta deniz tabanını tarayıp haritayı çıkardı. İkinci sefer 2026'da insanlı Nautile ile varillerin dibine indi.

Tablodaki veriler CNRS'in basın bültenlerinden ve IN2P3'ün sefer duyurusundan derlendi. İlk seferde toplananların dökümünü Subatech laboratuvarı ayrıca yayımladı: 5.000 litre su, deniz tabanından 345 karot ve 34 balık ile kabuklu örneği.

CNRS'in kendi YouTube kanalında yayımladığı özet görüntüde, ilk seferin sonuçları anlatılıyor.

Abissal ovada paslı metal neden nadir bir zemindir

Varillerin üstünde canlı görülmesi, olayı bilenler için sürpriz değil. Derin okyanus ovası — abissal ova — kilometrelerce boyunca ince, yumuşak çökelden ibarettir. Orada tutunacak sert bir yüzey bulmak zordur; süngerler, mercanlar, anemonlar gibi yerleşik canlılar ise tam olarak buna ihtiyaç duyar.

Bu, derin deniz ekolojisinin bilinen bir kuralı. Tanja Stratmann ve arkadaşlarının 2021'de Scientific Reports dergisinde yayımladığı çalışma, Pasifik'teki polimetalik yumruları anlatırken bunu net biçimde yazıyor: yumrular "abisalde nadir bir meta olan sert zemini sağlar" ve süngerler, kara mercanlar, yumuşak mercanlar, gömlekliler gibi yerleşik canlılar ile kafadanbacaklılar gibi hareketli canlılar bunu kullanır. Aynı çalışma, yumrular ortamdan kaldırıldığında taksonların yüzde 17,9 ila 20,8'inin ve besin ağı bağlantılarının yüzde 22,8 ila 30,6'sının kaybolacağını modelliyor.

Kimyasal bileşimi ne olursa olsun, çamur denizinin ortasına bırakılmış bir metal silindir aynı işi görür: tutunacak bir yüzeydir. Yani "variller yaşam alanı oldu" cümlesi, varillerin içindekiyle ilgili bir övgü değil; derin denizde sert yüzeyin ne kadar kıt olduğuyla ilgili bir olgudur.

"Hayat var" ile "zararsız" aynı cümle değil

Bulgunun sınırı tam burada başlıyor. CNRS'in bülteninde yerinde yapılan ölçümlerin "bu atıklara özgü radyonüklidlerin varlığını, bölgede beklenenden yüksek etkinlik düzeylerinde" doğruladığı yazıyor. Aynı cümlenin devamı da önemli: düzeyler "sınırlı" kaldı, örnekler büyük radyasyondan korunma kısıtı olmadan elle işlenebildi. Araştırmaya katılan Subatech laboratuvarının değerlendirmesi ise daha da temkinli: "Bu aşamada çevrede kayda değer bir kirlenme saptanmadı."

İki ifade birbiriyle çelişmiyor. Biri "sinyal var" diyor, öteki "bu sinyal henüz çevresel bir etkiye dönüşmüş görünmüyor" diyor. Hiçbiri "canlılar bundan etkilenmiyor" demiyor — çünkü bunu söyleyebilmek için henüz veri yok.

Üstelik sinyali okumanın kendisi de sorunlu. Chardon, Clermont Auvergne Üniversitesi'nin bilim yayını Puy de Sciences'a verdiği söyleşide işin en zor kısmını şöyle anlatıyor: "Zorluk, varillerin radyoaktif imzasını sularda bulunan diğer yapay radyoaktif öğelerden ayırt edebilmekte." Atmosferde yapılan nükleer denemelerin serpintisi ve 1986'da Çernobil'de olanlar, okyanusa zaten sezyum-137 ve plütonyum izotopları bıraktı. Bir çökel örneğinde sezyum-137 görmek, o sezyumun yandaki varilden geldiğini kanıtlamaz.

Bu ayrımın tarihsel bir örneği de var. IAEA'nın 1999 envanteri, kurumun Deniz Çevresi Laboratuvarı'nın 1992'de Almanya ve Birleşik Krallık'taki balıkçılık laboratuvarlarıyla birlikte Kuzeydoğu Atlantik alanında yaptığı ölçümleri aktarıyor: analizler bırakma alanlarında etkinlikte artış gösterdi, bu da "ölçülebilir sızmalara işaret ediyordu", fakat radyolojik etkinin "ihmal edilebilir" olduğu sonucuna varıldı. Alan 1977'den beri dönem dönem izleniyordu ve CRESP programının nihai raporu 1996'da yayımlandı.

Açık kalan soru, sızan maddenin canlıya geçip geçmediği. Escartín'in CNRS News'da sıraladığı sorular tam olarak bunlar: radyonüklidler yer değiştiriyor mu, su sütununa yayıldılar mı, canlılar için zehirli mi? Buna cevap verebilmek için maddenin kimyasal biçimini bilmek gerekiyor — organizmanın soğurabileceği bir halde mi, yoksa çökelde kilitli mi. İşte 2026 seferinde varillerin üstünden ve bir de uzağından canlı örneği toplanmasının nedeni bu: ikisini karşılaştırmadan "etkilendi mi" sorusu yanıtlanamaz.

Sırada ne var

CNRS'e göre toplanan örneklerin ve görüntülerin analizi önümüzdeki aylarda karada, laboratuvarda sürecek; amaç radyonüklidleri kesin olarak niceleyip "muhtemelen başkalarını da belirlemek". Yani şu an elimizdeki, bir sonucun kendisi değil, bir sonucun ilk çerçevesi.

Bu arada rakamlarda küçük oynamalar olduğunu da not etmek gerek: CNRS bültenleri 3.355 varil derken, Chardon aynı dönemi anlatırken UlyX'in 3.650 varil saptadığını söylüyor; derinlik farklı metinlerde 4.700, 4.800 ve 5.000 metre olarak geçiyor; bırakma döneminin başlangıcı kimi belgede 1946, kimisinde 1949 ya da 1950. Bunların hepsi, aynı olayın farklı kapsamlarla sayılmasından kaynaklanıyor ve verinin ne kadar taze olduğunu gösteriyor.

Bir şey yine de netleşti. 1950'lerde derin okyanus, bir şeyi koyup unutabileceğiniz bir yer sayılıyordu. Yetmiş yıl sonra oraya inen denizaltı, unutulan şeyin hâlâ orada durduğunu, kabuğunun açıldığını ve etrafında bir canlı topluluğunun oluştuğunu gösterdi. O topluluğun hangi kısmının varile rağmen, hangi kısmının varil sayesinde orada olduğunu ise henüz kimse bilmiyor.

Fotoğraf: Stephane Lesbats (IFREMER, Pôle Images, Centre Bretagne - ZI de la Pointe du Diable - CS 10070 - 29280 Plouzané, France) Stephane Lesbats (IFREMER, Pôle Images, Centre Bretagne - ZI de la Pointe du Diable - CS 10070 - 29280 Plouzané, France), CC BY 4.0, Wikimedia Commons