Diş minesine kazınmış kirlilik: ortaçağ kurşun sanayii ne zaman başladı

Bu, tarihçilerin uzun süredir boşlukla doldurduğu bir aralık. Roma Britanyası'nın kurşun işletmeleri, üzerine damga vurulmuş külçeleriyle biliniyor; 1086 tarihli Domesday kaydında Wirksworth ve Bakewell madenleri çoktan işleyen bir sanayi olarak görünüyor. Arada kalan yüzyıllar için elde yazılı neredeyse hiçbir şey yok. Yeni çalışma işte o boşluğa bir tarih koyuyor.

Diş minesi neden arşiv gibi davranır

Kemik yaşayan bir dokudur: ömür boyu kendini yeniler, eski kimyasını üstüne yazar. Diş minesi öyle değil. Çocuklukta oluşur, oluşumu bittiğinde taşlaşır ve bir daha yenilenmez. O yıllarda içine ne girdiyse orada kalır — yüzlerce yıl sonra bile. Kurşun bu kaydın içine kolayca sızar, çünkü kimyasal olarak kalsiyumun yerini tutabilen bir metaldir; beden onu kemiğe ve dişe kalsiyum sanıp yerleştirir.

Dolayısıyla bir ortaçağ iskeletinin dişi, o kişinin yetişkinliğini değil çocukluğunu anlatır. Araştırmacılar mine içindeki kurşun yoğunluklarını ölçerek yaklaşık 650 ile 1500 arasındaki çocukluk maruziyetini yeniden kurdu. Bir mezarlıkta yan yana yatan insanların dişleri böylece bölgenin sanayi takvimine dönüştü.

Örnekler üç ayrı mezarlık topluluğundan geldi:

Tablodaki tarihler, Nottingham ekibinin yayımladığı bültende ve dergi duyurusunda bu biçimde aktarılıyor.

7. yüzyıl çocukları, 18. yüzyıl kentlerinden ağır yük taşıyordu

En çarpıcı sonuç karşılaştırmada ortaya çıkıyor: 7. yüzyılda Derbyshire madenci topluluklarındaki çocukların kurşun düzeyleri, yaklaşık 1750-1850 arasında sanayileşmiş kentlerde büyüyen çocukların düzeyleriyle aynı, kimi örnekte onlardan daha fazla. Yani "kurşun kirliliği sanayi devrimiyle başladı" sezgisi, en azından bu vadi için bin yıl kadar şaşıyor.

Maruziyet ortaçağ boyunca ağır kaldı ve en üst düzeyine 12. yüzyıl sonu ile 13. yüzyıl başında ulaştı. Bu, Peak District kurşun üretiminin ortaçağdaki zirvesini gösteren yazılı kayıtlarla ve Alp buzullarından alınan karot ölçümleriyle örtüşen bir dönem. Aynı araştırma çevresi daha önce Antiquity'de, 1170-1216 aralığını yıl yıl izleyen bir Alp buz karotu çalışması yayımlamıştı; o dönemin atmosferik kurşun kirliliği, çok sonraki sanayi çağının düzeylerine yakındı.

Çalışmanın başyazarı, University of Nottingham Klasik Diller ve Arkeoloji Bölümü'nde ortaçağ Avrupası arkeolojisi profesörü olan Christopher Loveluck, üniversitenin bülteninde şöyle diyor: "Ekip, erken ortaçağ kurşun sanayiinin Peak District'te hangi tarihe kadar kurulmuş olduğunu — MS 7. yüzyıl ortasına kadar — insanların kendilerinin sağladığı kanıtlar üzerinden kesin olarak doğrulamaktan memnun." Loveluck'a göre bu temel, bölgenin 12. yüzyıl sonu ile 16. yüzyıl arasında Batı Avrupa'nın en büyük kurşun üreticisi hâline gelmesinin başlangıcıdır.

Kurşun kimin elinde, külfeti kimin üstünde

Çalışmanın sosyal tarafı belki daha da ilginç. Mezar düzeninden yüksek statülü olduğu anlaşılan bireylerin dişlerindeki kurşun yoğunluğu, topluluğun geri kalanına göre belirgin biçimde düşük. Araştırmacılar bunu şöyle okuyor: üretimin denetimi ve geliri bir kesimin elindeydi, cevheri kırma ve eritme gibi en çok kirliliğe yakın duran işler ise başkalarının payına düşüyordu. Kurşun kirliliği, daha ilk yüzyıllarından itibaren eşit dağılmış bir külfet değil.

Castleton kazılarının eş yürütücüsü Dr Anna Bloxam, bulgunun çocuklar açısından anlamını vurguluyor: "Modern çalışmalardan biliyoruz ki kurşun, çocukların sağlığı ve gelişimi üzerinde derinden zararlı etkiler yapabilir: güvenli bir maruziyet düzeyi yok." Bloxam, maruziyetin yalnızca iş bölümüyle açıklanamayacağını da ekliyor: "Sonuçlarımız, bu madenci topluluklarında kız ve erkek çocukların aynı biçimde, tehlikeli ölçüde kirlenmiş ev ortamlarında büyütüldüğünü gösteriyor." Kurşun ocakta kalmıyordu; suda, havada, yemekte, evin içindeydi.

İzotop ölçümleri bir başka şeyi gösterdi: incelenen bireylerin çoğu bölgede büyümüştü. Madene uzaktan getirilmiş gezici işçiler değillerdi. Bu da ocak bilgisinin kuşaktan kuşağa aktarıldığı yerleşik bir zanaat topluluğu anlamına geliyor — ve aynı ailelerin kuşaklar boyunca aynı kirliliği solumuş olduğu.

Ekibin dikkat çektiği bir ayrıntı daha var: çalışmadaki üç kadın 17-25 yaş arasında ölmüştü ve çocukluk maruziyetleri ağırdı. Araştırmacılar, gebelikte kemikte depolanmış kurşunun yeniden dolaşıma geçmesinin bir rol oynamış olabileceğini düşünüyor. Ancak üç kişi bir kalıp kurmak için çok az sayı; bunu kanıtlanmış bir sonuç değil, sınanması gereken bir soru olarak okumak gerekir. Dr Colin Merrony'nin (University of Sheffield) söylediği gibi, "Castleton'daki son kazılarımız, ortaçağda Hope Valley'de yaşayan insanlar hakkında çok sayıda yeni bilgi sağladı" — ve yeni bilgi, çoğu zaman yeni soru demektir.

Neden çıplak bir yayla sanayi havzasına döndü

Kurşun bugün bize sıradan bir metal gibi gelir; ortaçağda ise yapı işinin vazgeçilmeziydi. Kilise ve manastır çatıları kurşun levhayla kaplanıyordu, vitray camları kurşun çubuklarla tutturuluyordu, su depoları ve künkler kurşundandı; tabak çanak yapımında kullanılan kalay alaşımının içinde de kurşun vardı. Talep hiç durmadığı için Peak District'in çıplak kireçtaşı yaylası Avrupa'nın en yoğun maden havzalarından birine döndü. Derbyshire'da madencilik kendi örfünü ve kendi ölçülerini bile doğurdu: damar boyunca 29 yardalık "meer" hakları, cevherden alınan "lot ve cope" payları, anlaşmazlıkları çözen "barmote" adlı madenci kurulları. Castleton'un yamacındaki Odin Mine, İngiltere'nin en eski kurşun ocaklarından sayılıyor ve adı 1280 tarihli bir kayıtta geçiyor.

Bu metalin izi Anadolu'ya da uzanır. Osmanlı mimarisinde kubbeler erken dönemde çoğunlukla pişmiş toprak kiremitle kaplanırken, 16. yüzyıldan itibaren genel olarak kurşunla kaplanmaya başladı; "Kurşunlu" adını taşıyan onlarca cami, Peak District'in ocaklarını besleyen aynı ihtiyacın farklı bir gökyüzü altındaki karşılığıdır. Ortaçağ ve erken modern dünyada kubbe ve çatı demek, bir yerde birinin kurşun eritmesi demekti.

Bulgunun sınırı nerede

Dürüst olmak gerekir: basın duyuruları kaç bireyin ya da kaç dişin örneklendiğini, ölçümün hangi teknikle (örneğin lazer ablasyonlu kütle spektrometresiyle) yapıldığını yazmıyor; bu ayrıntılar dergi makalesinde kalıyor. Mine ölçümü ayrıca çocukluğun yalnızca bir penceresini açar, yetişkin yıllarındaki maruziyeti göstermez. "Güvenli düzey yok" ifadesi de modern tıbbın bir saptamasıdır; kurşunun bu topluluklarda kaç erken ölüme ya da kaç gelişim bozukluğuna yol açtığını bu veri tek başına söylemiyor.

Sırada ne var? Büyük olasılıkla kurşunun nereye gittiği. Kurşun izotopları her madene özgü bir parmak izi taşıdığı için, ortaçağ kilise çatılarındaki ve kıta Avrupası buluntularındaki metalin bu vadiyle eşleştirilmesi mümkün. Loveluck'un içinde bulunduğu ekip geçen yıl Yorkshire'daki Aldborough için bir tortu karotundan 5. yüzyıldan bugüne uzanan kesintisiz bir metal üretimi çizgisi çıkarmıştı. Diş minesi yöntemi de başka havzalara uygulanabilir: Mendip'ten Harz'a, belki Anadolu'nun gümüşlü kurşun ocaklarına. O haritalar çizildiğinde ortaçağ ekonomisinin maliyetini yalnızca külçelerle ve vergi kayıtlarıyla değil, çocukların dişleriyle de ölçmüş olacağız.

Fotoğraf: Ashley Dace, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons