Etna’nın Gizemli Kaynağı: Yeni Çalışma Volkanı Dördüncü Kategoriye Taşıyor

İtalya’nın Sicilya adasında yükselen 3.000 metreyi aşan devasa volkan Etna, 500.000 yıl önce ortaya çıkıp bugüne kadar yılda birkaç kez patlamış olmasına rağmen, bilim insanları için hâlâ bir gizem. Volkanın kimyasal yapısı, bir subduksiyon bölgesinde bulunmasına rağmen, hotspot volkanlarının tipik özelliklerini taşıyor; ancak altında bir hotspot yok.

Lausanne Üniversitesi (UNIL) araştırmacıları, bu paradoksu açıklamak için yeni bir model önerdi. Çalışma, Etna’nın magma kaynağının, 80 kilometre derinliğe kadar uzanan üst manto içinde zaten var olan küçük magma gözeneklerinden geldiğini öne sürdü. Bu gözenekler, Afrika ve Avrasya tektonik plakalarının çarpışmasıyla yavaşça yüzeye doğru taşınıyor. Plakaların subduksiyon bölgesinde bükülmesiyle oluşan çatlaklar, magma’yı kabuk üzerinden yukarı itiyor; bu süreç, sanki bir süngerden sıvı sıkılmış gibi.

Bu mekanizma, Etna’nın kimyasal stabilitesini ve uzun süreli sıklıkla patlamasını açıklayabilir. Araştırmacılar, Etna’nın volkanik tarihini 500.000 yıllık kaya örnekleriyle analiz ederek, magma bileşeninin çevresel tektonik değişikliklere rağmen neredeyse aynı kaldığını gösterdiler. Böylece, magma’nın üst manto’da varlığının ve yüzeye ulaşmasının büyük ölçüde tektonik hareketlere bağlı olduğu sonucuna vardılar.

Bu bulgu, volkanların üç klasik sınıflandırmasının ötesine geçerek Etna’yı “petit‑spot” olarak adlandırılan nadir bir dördüncü kategoriye sokabilir. Petit‑spot volkanları, 2006’da Japon jeologları tarafından tanımlanmış, birkaç yüz metre yüksekliğinde denizaltı volkanlarıdır ve üst manto yakınında var olan magma gözenekleriyle ilişkilendirilir. Etna’nın bu süreçle oluşması, daha önce sadece küçük volkanlarla ilişkilendirilmiş bir mekanizmanın, büyük bir stratovolkan için de geçerli olabileceğini gösteriyor.

Çalışmanın yazarlarından S. Pilet, “Etna’nın oluşum mekanizmasının, petit‑spot volkanlarının oluşturduğu süreçle benzerlik göstermesi beklenmedik bir bulgu” diyerek, bu modelin volkanik risk değerlendirmelerini ve jeolojik teorileri yeniden gözden geçirme ihtiyacını vurguladı. Eğer hipotez doğrulanırsa, dünya genelinde benzer jeolojik yapıların araştırılması için yeni bir yol açabilir.

Etna’nın volkanik aktivitesi, bölgesel halk ve turizm için sürekli bir tehdit oluştururken, bu yeni bilimsel anlayış, gelecekteki patlamaların önceden tahmin edilmesinde ve afet yönetiminde kritik rol oynayabilir. Bilim insanları, bu modelin diğer volkanik bölgelerde de test edilmesini planlıyor ve Etna’nın sırlarını çözmek için daha fazla saha çalışması ve laboratuvar analizi yapmayı hedefliyor.