FM'den internete radyo: RDS, DAB+ ve akışlı yayın arasındaki farklar, Türkiye'deki durum

Araba radyosunda istasyon adını yazan RDS 1987'de başladı, DAB+ Avrupa'da FM'in yerini almaya aday, internet ise dinleyiciye tek tek ulaşıyor. Üç teknolojinin farkı ve RTÜK verileriyle Türkiye.

Radyo 17 Eylül 2026 7 dk okuma 3 okunma

Uzun bir yolculukta şehirden şehre geçerken radyo aynı istasyonu çalmaya devam ediyor, ekranda da istasyonun adı yazıyor. Çoğumuz bunu hiç düşünmeyiz, oysa ortada frekans değişmesine rağmen yayının kesintisiz sürmesini sağlayan, 1970'lerin ortasından itibaren Avrupa'da geliştirilmiş bir veri sistemi var: RDS. Aynı arabada artık internet üzerinden radyo dinlemek de, bazı ülkelerde sayısal karasal yayın (DAB+) almak da mümkün.

Bu üç teknoloji aynı işi, yani sesi dinleyiciye ulaştırmayı çok farklı yollarla yapıyor. Farklarını bilmek, "FM kapanacak mı", "neden telefonda yayın gecikiyor", "Türkiye'de DAB+ var mı" gibi soruların cevabını da anlaşılır kılıyor.

FM ve üzerine eklenen sessiz devrim: RDS

FM, yani frekans modülasyonu, sesi bir radyo dalgasının frekansındaki küçük değişimlerle taşır. Analogdur: sinyal zayıfladıkça ses önce hışırdar, sonra kaybolur. RTÜK uzmanı Erdem Çakmak'ın 2014'te WorldDMB etkinliğinde yaptığı sunuma göre Türkiye'nin karasal FM ulusal frekans planı 87,5-108 MHz aralığında hazırlanmış; planda 1.059 yayın noktası belirlenmiş ve bu noktalara 25.748 radyo frekansı tahsis edilmişti. Aynı sunum, Aralık 2013 itibarıyla ülkede 38 ulusal, 99 bölgesel ve 922 yerel olmak üzere toplam 1.059 karasal FM radyo kuruluşu bulunduğunu gösteriyor.

FM kanalları çoğaldıkça bir sorun doğdu: araçtaki dinleyici bir vericinin kapsama alanından çıkınca istasyonu elle yeniden aramak zorunda kalıyordu. RDS Forum'un anlattığına göre Avrupa Yayın Birliği (EBU) bu soruna çözüm için 1974'te çalışma başlattı, ilk RDS şartnamesi EBU 3244 adıyla 1984'te yayımlandı. RDS, FM yayınının içine küçük bir sayısal veri kanalı ekliyor. Forum, sistemi biçimlendiren ana ihtiyaçları şöyle sıralıyor: her programı evrensel olarak tanımlamak (PI ve istasyon adını gösteren PS), sürücülere trafik bilgisi yayınlarını işaret etmek (TP/TA) ve aracı aynı programı taşıyan başka frekansa geçirebilmek (AF).

RDS Forum'un kronolojisine göre İrlanda, Fransa ve İsveç RDS'ye 1987'de geçti, ilk alıcılar aynı yıl Berlin'deki IFA fuarında gösterildi ve Volvo dünyanın ilk RDS'li araç radyosunu satışa sundu. Sonraki yıllarda ekranda kayan yazı (RadioText) ve şarkı adı ile sanatçıyı ayırt eden RT+ gibi özellikler eklendi. Forum, 2014'te yılda bir milyardan fazla FM/RDS alıcı yongası üretildiğini kaydediyor. 2018'den beri uluslararası RDS standardı IEC 62106, eski alıcılarla uyumlu kalan üç ek alt taşıyıcıyla genişletilmiş durumda; bu "RDS2" seçeneği istasyon logosu ve albüm kapağı gibi küçük görsellerin FM üzerinden gönderilmesine izin veriyor.

Bir araç radyosunun ekranında RDS ile gönderilen istasyon bilgisi — Levdr1lp, CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)

Sayısal karasal radyo: DAB ve DAB+

DAB (Digital Audio Broadcasting, sayısal ses yayını) sesi baştan sayısal olarak kodlar. RTÜK sunumuna göre ilk sayısal radyo sistemi olarak 1985'e dayanan DAB, MPEG-2 ses kodlamasını kullanıyor ve tek bir yayın paketinde yaklaşık 9 radyo taşıyabiliyordu. Buradaki kilit kavram multipleks: FM'de her istasyon kendi frekansını kullanırken, DAB'de birden çok istasyon tek bir frekans bloğunu paylaşır. Sunum bunun yayıncılığın işletme yapısını da değiştirdiğini vurguluyor; analog radyoda bir program ve bir yayıncı varken, sayısal radyoda servis sağlayıcı, multipleks işletmecisi ve verici işletmecisi ayrı roller haline geliyor.

DAB+ aynı sistemin daha verimli ses kodlamasıyla güncellenmiş hali. Avrupa standartlar kuruluşu ETSI'nin arşivine göre DAB+ ses kodlamasını (MPEG HE-AACv2) tanımlayan TS 102 563 belgesinin ilk sürümü 2007 başında yayımlandı. RTÜK sunumu DAB+'ın aynı multiplekste 15-20 yayına yer açabildiğini ve yeni alıcıların eski DAB yayınlarını da çalabildiğini belirtiyor.

DAB'nin bir başka özelliği tek frekans ağı (SFN). RTÜK'ün sayısal radyo planlama sayfasına göre DAB, aynı program içeriğine sahip birden çok vericinin aynı bölgede aynı kanaldan yayın yapmasına imkân tanıyor. FM'de komşu vericilerin birbirini bozmaması için farklı frekanslar gerekirken, DAB'de verici ağı tek bir frekansta uyum içinde çalışabiliyor.

DAB+'ın en çarpıcı örneği Norveç. The Local'ın AFP kaynaklı 13 Aralık 2017 tarihli haberine göre Norveç, ulusal FM yayınlarını tamamen kapatan ilk ülke oldu; bölge bölge ilerleyen geçiş 11 Ocak 2017'de başlamıştı. Habere göre geçiş yalnızca ulusal kanalları kapsıyordu ve yerel istasyonların çoğu FM'de kalmaya devam etti.

Türkiye'de sayısal radyo nerede?

Türkiye'nin sayısal radyo için frekans hakkı uluslararası bir anlaşmaya dayanıyor. RTÜK sunumuna göre 2006 Cenevre Bölgesel Radyo Konferansı'nda (RRC-06) sayısal radyo için VHF III. bandında 11 ve 12. kanallar (216-230 MHz) ayrıldı; iki kanalda toplam 8 blok ve Türkiye için 189 bölgesel tahsis bulunuyor. Aynı sunum, TRT'nin DAB test yayınını 2002'de yaptığını kaydediyor. TRT'nin 2017 faaliyet raporu ise "sayısal radyo yayıncılığı DAB+ konusunda çalışmalar 2017 yılında devam etmiştir" ifadesini içeriyor.

Bu yazı için ulaşabildiğimiz resmî kurum sayfalarında, Türkiye'de ülke çapında düzenli DAB+ yayınına geçiş için ilan edilmiş bir takvim görmedik. RTÜK'ün 2014 sunumu da geçişten önce kapsamlı bir fayda/maliyet analizi yapılması gerektiğini ve sayısal teknolojiye geçişte otomobil, ev ve mobil alıcıların tamamının değişeceğinin hesaba katılması gerektiğini not ediyordu. Güncel yayın durumunu öğrenmek isteyen okurların RTÜK ve TRT'nin kendi duyurularını takip etmesi en sağlıklı yol.

İnternet radyosu: herkese ayrı bir hat

Akışlı (streaming) yayının mantığı FM ve DAB'den temelden farklı. Karasal yayında verici sinyali havaya bırakır; o bölgede kaç kişinin dinlediği vericinin işini değiştirmez. İnternet radyosunda ise, açık kaynak yayın sunucusu Icecast'in belgelerinin anlattığı gibi, istasyonun bütün dinleyicileri sunucuya bağlanır ve sunucu akışı her birine ayrı ayrı iletir. Bu, frekans ruhsatı ve verici gerektirmeyen, dünyanın her yerinden dinlenebilen bir yayın demek; buna karşılık dinleyicinin veri bağlantısına ve sunucunun kapasitesine bağlı kalıyor.

Özellik	FM (RDS ile) / DAB+ / İnternet akışı
Sinyal	Analog ses ve küçük sayısal veri kanalı / Sayısal / Sayısal, internet üzerinden
Bir frekansta istasyon	Tek istasyon / Multipleks başına 15-20 yayın / Frekans yok
Metin ve görsel	İstasyon adı, kayan yazı; RDS2 ile küçük görseller / Metin ve multimedya hizmetleri / Oynatıcıya göre değişir
Alıcı	Neredeyse her radyo / Yeni DAB+ alıcısı gerekir / Telefon, bilgisayar, akıllı cihaz
Kapsama	Verici menzili / Verici ağı, tek frekans ağı mümkün / İnternet erişimi olan her yer

Tablo; RDS Forum, RTÜK sunumu ve Icecast belgelerindeki bilgilerden derlendi.

Türkiye nasıl dinliyor?

RTÜK'ün radyo dinleme araştırmaları, cihaz tercihindeki kaymayı açıkça gösteriyor. Kurumun 3-15 Aralık 2009'da 21 ilde 2.600 kişiyle yaptığı Radyo Dinleme Eğilimleri 2 Araştırması'na göre radyoyu klasik radyo alıcısından dinleyenlerin oranı 2007'de yüzde 88 iken 2009'da yüzde 64'e düşmüştü. Aynı araştırmada dinleyicilerin yüzde 18,4'ü cep telefonundan, yüzde 15'i internetten, yüzde 14,5'i uydudan radyo dinlediğini söylüyordu.

On yıl sonraki tablo farklı. RTÜK'ün 2019 Radyo Dinleme Eğilimleri Araştırması 26 ilde, 15 yaş ve üstü 4.512 kişiyle yapıldı ve Türkiye'de günlük ortalama dinleme süresini 1 saat 43 dakika olarak buldu. Radyonun en çok takip edildiği cihaz yüzde 47,8 ile cep telefonu oldu; onu araç radyosu, televizyon, klasik radyo, bilgisayar ve tablet izledi. Araştırmaya göre kadınlar radyoyu daha çok cep telefonundan, erkekler ise araç radyosundan dinliyor. Bu veriler katılımcıların kendi beyanına dayanıyor ve cep telefonundan dinlemenin FM alıcısıyla mı internetten mi yapıldığını ayrıca göstermiyor; yine de dinleyicinin elindeki cihazın radyo değil telefon olduğu açık.

Sırada ne var?

Üç teknolojinin birbirinin yerini alacağı kesin değil. RDS Forum'un kendi sitesinde yazdığına göre iyi donatılmış bir FM araç radyosu zor koşullarda DAB gibi sayısal bir alıcıdan kötü olmak zorunda değil ve Forum, FM yayınının 2030 ve sonrasında da var olacağını öngörüyor. Bu değerlendirme FM tarafını temsil eden bir sektör kuruluşundan geliyor ve öyle okunmalı. Aynı Forum, FM, sayısal radyo ve internet radyosu arasında otomatik geçişi, yani dinleyicinin hangi yoldan bağlandığını fark etmeden aynı istasyonu dinlemeye devam etmesini hedefleyen çalışmalara katkı verdiğini de belirtiyor.

Yudum'un kendi internet radyosu YudumFM de bu yolun akış tarafında duruyor ve yayın altyapısında açık kaynak AzuraCast kullanıyor. Asıl soru belki de teknolojiden çok alışkanlıkla ilgili: araçlardaki radyonun yerini telefon aldıkça, bir istasyonun hangi dalgadan ya da hangi kablodan geldiğini önemseyen dinleyici kalacak mı?

İnternet radyosu serisinin diğer yazıları

Fotoğraf: Multicherry, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

#İnternet Radyosu #DAB+#RDS

FM'den internete radyo: RDS, DAB+ ve akışlı yayın arasındaki farklar, Türkiye'deki durum

Yemek tarifleri

Nasıl yapılır rehberleri

Program arşivi

Sesli ve görüntülü sohbet