ASL? Sohbet odalarının kısa tarihi: Talkomatic'ten Java applet'lerine görgü kuralları

"asl?" sorusu 1995 tarihli bir internet görgü belgesinde bile kötü davranış sayılıyordu. İlk sohbet odaları, tarayıcıda çalışan Java sohbetleri, Yahoo odalarının kapanışı ve kısaltmalar.

Sohbet 17 Eylül 2026 6 dk okuma 3 okunma

Bir sohbet odasına yeni girmişsiniz. Daha "merhaba" yazmaya fırsat bulamadan özel mesaj penceresi açılır ve tek kelime belirir: "asl?" Cevap da neredeyse kalıplaşmıştır: "22/e/İzmir". Yaş, cinsiyet, şehir. İngilizcedeki "age, sex, location" sözcüklerinin baş harflerinden oluşan bu kısaltma, Wiktionary'nin tanımıyla "çoğunlukla sohbet odalarında, konuşulan kişiden bu bilgileri istemek için" kullanılıyordu.

İşin ilginç yanı, bu alışkanlığın daha 1995'te bir "kötü davranış" örneği olarak kayda geçmiş olması. İnternet mühendislerinin ortak belge dizisinde yayımlanan RFC 1855, yani "Netiquette" (ağ görgüsü) kılavuzu, gerçek zamanlı sohbet ortamları için şu uyarıyı yapıyordu: Başka kullanıcıları cinsiyet, yaş ya da konum gibi kişisel bilgiler için sıkıştırmayın; bu sorular ancak bir tanışıklık kurulduktan sonra daha uygun olabilir. Uyarı yazıldı, "asl?" yine de yıllarca sohbet odalarının açılış cümlesi olarak kaldı.

İlk odalar: IRC'den de eski

Sohbet odası fikri sanıldığından eski. İngilizce Vikipedi'nin derlediği tarihçeye göre ilk halka açık çevrim içi sohbet sistemi Talkomatic, 1973'te Illinois Üniversitesi'ndeki PLATO sisteminde Doug Brown ve David R. Woolley tarafından yaratıldı. Her kanalda en çok beş kişi olabiliyor, mesajlar herkesin ekranında harf harf, yazıldığı anda beliriyordu. Geniş kitleye açık ilk özel sohbet hizmeti ise CompuServe'ün 1980'de başlattığı CB Simulator'dı; Columbus'ta CompuServe yöneticisi Alexander "Sandy" Trevor tarafından yaratılmıştı.

IRC 1988'de Finlandiya'da doğdu; Atlantik'i aşan ilk internet sohbeti Şubat 1989'da Finlandiya'nın Oulu kenti ile ABD'nin Oregon eyaletindeki Corvallis arasında yapıldı. IRC'nin "kanal"ları, bugün "oda" dediğimiz şeyin en yaygın biçimi oldu.

Neden herkes "asl" soruyordu?

Cevap, ortamın yapısında. Metin tabanlı sohbette karşınızdakini göremez, sesini duyamazsınız; elinizde yalnızca seçtiği takma ad vardır. Kudüs İbrani Üniversitesi'nden iletişim araştırmacısı Haya Bechar-Israeli, 1994-95'te IRC kanallarında yürüttüğü ve Journal of Computer-Mediated Communication'da yayımladığı çalışmada 260 takma adı inceledi; bunlardan yalnızca 18'i, yani yüzde 7'si kişinin gerçek adıydı. Geri kalanlar kimliği gizleyen, oynayan, süsleyen adlardı. "asl", bu anonimliği ilk dakikada kırmaya çalışan en kısa yoldu.

Genel sohbet odalarının yanında yaşa ve ilgi alanına göre ayrılmış odalar da vardı. Bechar-Israeli aynı çalışmada #30plus, #35plus, #41plus gibi yaş gruplarına göre açılmış kanalları, #israel ya da #gb gibi ülke kanallarını ve şiir okunan #poets gibi ilgi kanallarını sayıyor.

Program kurmadan sohbet: Java applet'leri

1990'ların ortasında sohbetin önünde bir engel vardı: Bir IRC programı indirip kurmak, sunucu adı yazmak gerekiyordu. 1995'te Java dilinin ilk sürümüyle gelen "applet"ler bu engeli kaldırdı. Applet, web sayfasına gömülen ve tarayıcının içinde çalışan küçük bir Java programıydı. Bir sohbet sitesine girip sayfadaki sohbet kutusunun yüklenmesini beklemek, takma adınızı yazıp odaya düşmek için yeterliydi.

Bu iş için kullanılan araçlardan biri, Philippe Detournay'ın geliştirdiği açık kaynaklı PJIRC'ti. Herhangi bir IRC ağı onu kendi web sayfasına koyup ziyaretçilerini doğrudan belirli bir kanala bağlayabiliyordu. PJIRC'in dil dosyaları arasında Türkçe de vardı.

2000'lerin sonunda Berlin'de bir internet kafe; fotoğrafı çeken kişiye göre o yılların kafe donanımı böyle görünüyordu — Peter Mortensen, CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)

Microsoft ise işe başka bir renk kattı. 1996'da Internet Explorer 3.0 ile birlikte dağıtılan Comic Chat, IRC sohbetini çizgi roman karelerine dönüştürüyordu; karakterleri çizer Jim Woodring tasarlamıştı ve program kullanıcının seçtiği duyguya göre yüz ifadesi ile konuşma balonlarını kendisi yerleştiriyordu. Bu programın bugüne kalan beklenmedik mirası bir yazı tipi oldu: Comic Chat ile birlikte kurulan Comic Sans MS. Microsoft, Temmuz 2026'da Comic Chat'in kaynak kodunu MIT lisansıyla açtı.

Applet dönemi yavaş yavaş kapandı. Tarayıcılar 2013'ten itibaren applet'lerin dayandığı eklenti altyapısı NPAPI'yi bırakmaya başladı, 2015-2017 arasında applet'ler çalıştırılamaz hâle geldi. Java 9 ile 2017'de applet teknolojisi resmen "kullanılması önerilmeyen" (deprecated) olarak işaretlendi.

Portal odalarının sonu

Sohbet odaları yalnızca IRC ağlarında değil, büyük portallarda da yaşıyordu. En bilineni Yahoo'nun odalarıydı ve bu odaların kapanışı iki aşamada oldu. Haziran 2005'te Houston'daki NBC bağlantılı KPRC kanalının haber dizisi, kullanıcıların açtığı bazı odaların çocukların güvenliğini tehdit eden amaçlarla kullanıldığını ortaya koydu; PepsiCo ve State Farm gibi reklamverenler reklamlarını çekti. Spokesman-Review'un aktardığına göre Yahoo kullanıcıların oda açabilme özelliğini kapattı; şirketin kendi açtığı odalar ise açık kaldı. Son perde 14 Aralık 2012'de indi. The Next Web'in aktardığı açıklamada Yahoo, Messenger için "harika yeni özelliklere odaklanmak" amacıyla herkese açık sohbet odalarını kapattığını duyurdu.

Türkiye'de de sohbet siteleri 1990'ların sonunda ortaya çıkmaya başladı. Bunlardan Zurna.net, kendi tanıtımında kendisini "1998'den bugüne uzanan" ilk sohbet sitelerinden biri olarak tanımlıyor. Hangi Türk sohbet sitesinin gerçekten ilk olduğunu gösteren bağımsız bir kaynak ise bulunmuyor.

Kısaltmalar sözlüğü

Sohbet odalarının dili hızlı yazma ihtiyacından doğdu. İngilizce Vikipedi'nin internet argosu maddesi bu kısaltmaların çoğunun tuş vuruşundan tasarruf etmek için ortaya çıktığını not ediyor. En çok karşılaşılanlar:

Kısaltma	Açılımı ve anlamı
asl	age, sex, location: yaş, cinsiyet, yer
lol	laughing out loud: yüksek sesle gülüyorum
brb	be right back: hemen dönüyorum
bbl	be back later: sonra döneceğim
afk	away from keyboard: klavyenin başında değilim
btw	by the way: bu arada
cu / cya	see you / see ya: görüşürüz
/me	Kısaltma değil komut: "/me çay koyuyor" yazınca ekranda "* takmaad çay koyuyor" görünür

Bechar-Israeli'nin makalesine eklediği 1994 tarihli kanal kayıtlarında da "lol" ve "bbl" gibi kısaltmalar ile /me komutu doğal biçimde geçiyor; yani bu dil, web tabanlı sohbet yaygınlaşmadan önce IRC'de yerleşmişti.

Yazılı olmayan görgü kuralları

RFC 1855 ve daha sonraki kanal kuralları, o yılların sohbet görgüsünü neredeyse madde madde kayda geçirmiş:

BÜYÜK HARFLE YAZMAK BAĞIRMAKTIR. RFC 1855'in ifadesiyle büyük harfler "bağırıyormuşsunuz gibi" görünür.
Önce dinle. Aynı belge, bir kanala girince önce grubun kültürünü tanımak için "dinlemeyi" öneriyor.
Herkese tek tek "merhaba" deme. Bir "merhaba" yeter; belgeye göre programın otomatik özellikleriyle gelen herkese karşılama mesajı göndermek kabul edilebilir bir davranış değil.
Tanımadığın herkes seninle konuşmak istemez. Belgeye göre tanımadığınız birine özel mesaj atıyorsanız, karşı tarafın meşgul olabileceğini ya da sohbet etmek istemeyebileceğini nezaketle kabullenmeniz gerekir.
Flood yapma. Ubuntu'nun IRC kurallarının tanımıyla kısa sürede çok sayıda mesaj göndermek "flood" sayılır ve kanaldaki bütün konuşmaları böler.

Oda boşaldı mı?

Sohbet odası kültürü ortadan kalkmadı, biçim değiştirdi. Herkese açık, anonim odaların yerini çoğunlukla davetle girilen gruplar ve sunucular aldı; "asl?" sorusunun yerini de profil fotoğrafı ve kullanıcı adının altındaki bilgiler. Yine de 1995'te yazılan görgü kuralları bugünün grup sohbetlerinde de şaşırtıcı ölçüde geçerli. Açık soru şu: Tanımadığı insanlarla ortak bir odada saatlerce konuşmanın o tuhaf sıcaklığı, algoritmaların önümüze getirdiği tanıdıklarla dolu akışlarda yeniden bulunabilir mi?

İnternet Nostaljisi serisinin diğer yazıları

Fotoğraf: Aliceinthealice, CC0, Wikimedia Commons

#İnternet Nostaljisi #Sohbet odaları

ASL? Sohbet odalarının kısa tarihi: Talkomatic'ten Java applet'lerine görgü kuralları

Yemek tarifleri

Nasıl yapılır rehberleri

Program arşivi

Sesli ve görüntülü sohbet