:-) İşaretinden (Y) ve (L) Kodlarına: İfadeler, MSN Dili ve Zincir E-postalar

1982'de bir bilgisayar bilimcinin önerdiği :-) işareti, MSN'in (Y) ve (L) kodları, 'slm, nbr, kib' kısaltmaları ve Bill Gates'in para dağıttığı sahte e-posta: yazışmanın kısa tarihi.

Sohbet 17 Eylül 2026 6 dk okuma 6 okunma

19 Eylül 1982, saat 11.44. Carnegie Mellon Üniversitesi'nin elektronik ilan panosunda bir bilgisayar bilimci birkaç satırlık bir öneri yazdı. Scott E. Fahlman'ın mesajı kabaca şöyleydi: "Şaka işaretleri için şu karakter dizisini öneriyorum: :-) Yana yatırarak okuyun. Aslında, bugünkü gidişata bakılırsa, şaka OLMAYAN şeyleri işaretlemek muhtemelen daha ekonomik olur. Bunun için :-( kullanın."

Bu küçük öneri, yazıyla konuşmanın en eski sorununa bir yama çekiyordu: ses tonu yazıya geçmez. Sonraki çeyrek yüzyılda gülen yüz bir işaretten bir dile, o dil de MSN pencerelerinde kısaltmalar, kodlar ve renkli simgelerle dolu bir yazışma kültürüne dönüştü. Aynı yıllarda e-posta kutularımız da "bunu 10 kişiye gönder" diyen zincir mektuplarla doluyordu.

Gülen Yüzün Kayıp Mesajı

Fahlman'ın mesajı yıllarca kayıptı. İşaretin kendisi yayılmış ama ilk kaydı unutulmuştu. Fahlman'ın kendi sayfasında anlattığına göre 2001-2002'de Microsoft'tan Mike Jones'un desteklediği bir "arkeolojik kazı" başladı: Jeff Baird ve üniversitenin bilgisayar bölümü çalışanları eski yedekleme teyplerini buldu, bu eski ortamları okuyabilen çalışır bir teyp sürücüsü bulup eski dosya biçimlerini çözdü. Böylece gülen yüzün doğum tarihi kesinleşti: 19 Eylül 1982. Fahlman, bulunan mesajın "oldukça kısa ve gündelik", süregiden bir tartışmanın parçası olduğunu; ihtiyacı daha uzun anlattığı başka bir mesajın ise bulunamadığını yazıyor.

Fahlman işareti "icat eden" değil, yazışmada şaka işareti olarak önerip yaygınlaştıran kişi olarak anılıyor. Yazı karakterleriyle yüz çizme fikri daha eski: Wikipedia'daki kayda göre ABD'li hiciv dergisi Puck, 1881'de noktalama işaretleriyle sevinç ve hüzün gibi duyguları gösteren yüzler basmıştı. Japonya'da ise 1986'da ASCII NET ağında, yana yatırmadan düz okunan "kaomoji" yüzleri bağımsız olarak ortaya çıktı.

MSN'de Parantez Dili

MSN Messenger'ın 2003'te çıkan 6.0 sürümü ifadeleri ve avatarları özelleştirilebilir hâle getirdi; 2005'teki 7.0 sürümü "wink" denen kısa animasyonları ekledi. Ama asıl kalıcı olan, klavyeden yazılan kodlardı. Belirli karakter dizileri sohbet penceresinde otomatik olarak renkli simgelere dönüşüyordu. Messenger'ın kısayollarını listeleyen PC.net'teki arşive göre bunlardan bazıları şöyleydi:

Kod	Görünen simge
(Y) / (N)	Başparmak yukarı / aşağı
(L) / (U)	Kırmızı kalp / kırık kalp
(F) / (W)	Kırmızı gül / solmuş gül
(K)	Kırmızı dudak
:$	Utanmış yüz
:@	Kızgın yüz
(H)	Havalı yüz
(6)	Şeytan
(brb)	"Hemen dönüyorum"

Bir (L) göndermek ile bir (F) göndermek aynı şey değildi; solmuş gül (W) ise kendi başına bir mesajdı. Bugünkü emoji tepkilerinin işlevini o yıllarda parantez içindeki tek bir harf görüyordu.

"slm, nbr, kib": Sesli Harfi Olmayan Türkçe

Kodların yanında bir de yazım biçimi gelişti. Sesli harfler düştü, kelimeler kısaldı. Bu yazım, dönemin dil bilimcilerini de rahatsız etti. Hürriyet'in 11 Ekim 2011 tarihli haberine göre Selçuk Üniversitesi Yeni Türk Dili Ana Bilim Dalı Başkanı Doç. Dr. Orhan Yavuz, MSN, sosyal ağlar ve cep telefonu mesajlarında kullanılan "ok", "tmm", "slm", "mrb", "kib", "nbr", "aeo" gibi kısaltmaların Türkçenin geleceğini tehdit ettiğini söyledi. Yavuz'un verdiği örnek hem dönemi hem de bu dilin yalnız gençlere ait olmadığını gösteriyordu: "Anne oğluna 'oğlm nslsn' diye mesaj gönderiyor, çocuk da 'im' diye cevaplıyor." Yavuz ayrıca "ünlü harfleri yazmayı kendine yük sayanlar" olduğunu söylüyordu.

Bu kaygının karşısında başka bir bakış da var: kısaltmalar yeni değildi, telgraf ve SMS gibi karakter ya da ücret sınırı olan her ortam kendi kısaltmasını üretti. Yavuz'un açıklaması bir uzmanın görüşüydü; kısaltmaların Türkçe yazım becerisini gerçekten düşürüp düşürmediğini ölçen bir veri o haberde yer almıyordu.

Harfleri rakam ya da benzer işaretlerle değiştirme alışkanlığının da bir öncüsü var. İngilizcede "leet" (elit sözcüğünden) denen yazım, 1980'lerde elektronik ilan panolarında (BBS) doğdu: A yerine 4, E yerine 3, I ya da L yerine 1, O yerine 0 yazılırdı. Wikipedia'daki kayda göre oyun dünyasında "yenildin" anlamında kullanılan "pwned" sözcüğü de "owned" yazarken O yerine yanlışlıkla P'ye basılmasından doğdu.

Zincir E-postalar: "Bunu 10 Kişiye Gönder"

Zincir mektup internetten çok eski. Wikipedia'daki kayda göre Avrupa'da dolaşan ve taşıyanı kötülüklerden koruduğu iddia edilen "Cennet Mektupları"nın (Himmelsbrief) çok eski örnekleri var. 1922 civarında Tokyo'da yayılan "şans mektubu" (Kōun no Tegami), zinciri kıranın başına büyük bir talihsizlik geleceğini söylüyordu; "göndermezsen başına kötü bir şey gelir" kalıbının bilinen öncülerinden biri. Paraya dayalı zincirin ünlü örneği 1935'te ABD'nin Denver kentinde başlayan "Send-a-Dime" (bir on sent gönder) mektubuydu; mektuplar kentteki postaneye günde 100 bine varan sayıda yığıldı.

İnternet bu kalıbı maliyetsiz hâle getirdi. "Dave Rhodes" imzalı "Make Money Fast" (Çabuk Para Kazan) mektubu, belgelenmiş olarak 1986'dan beri postada dolaşıyordu; 1989'da Usenet haber gruplarına taşındı ve 1994'e gelindiğinde BBS'lerde ve Usenet'te en inatçı istenmeyen mesajlardan biri olmuştu.

E-posta Şakaları: Var Olmayan Virüs, Para Dağıtmayan Bill Gates

Zincirin bir kolu da sahte uyarılardı. 15 Kasım 1994'te ilk kayıtları görülen "Good Times" uyarısı, bu konu başlığını taşıyan bir e-postayı açmanın bütün dosyaları sileceğini iddia ediyordu. Böyle bir virüs yoktu. Ama uyarı e-postalarının kendisi genellikle aynı konu başlığını taşıyordu ve insanlar onu iyi niyetle ileterek "virüsü" gerçekten yaydılar; yani bulaşan şey kod değil, korkuydu. Hacker grubu Cult of the Dead Cow, 1997'de uyarıyı insanların saflığını göstermek için kendilerinin uydurduğunu öne sürdü.

En ünlü e-posta şakasının sahibi ise bir öğrenciydi. Museum of Hoaxes'in aktardığına göre Wired yazarı Jonathan Keats, hikâyenin 18 Kasım 1997'de Iowa State Üniversitesi öğrencisi Bryan Mack'in kampüsteki bilgisayar laboratuvarında yanındaki arkadaşına şaka olarak gönderdiği bir mesajla başladığını ortaya çıkardı. Mesaj, Bill Gates ağzından yazılmıştı: Gates, iletilen herkesi izleyen bir e-posta takip programı yazdığını, mesaj 1.000 kişiye ulaşırsa listedeki herkese kendi cebinden 1.000 dolar vereceğini söylüyordu. Mesaj sonraki yıllarda Microsoft ile AOL'un "beta testi" yaptığını iddia eden onlarca sürüme dönüştü. Microsoft böyle bir takip sistemi ya da ödeme olmadığını açıkladı; kimse para almadı.

Keats'in yorumu bugün de geçerli: Mack, farkında olmadan teknolojiye dair bir inancı ortaya koymuştu. İnsanlar, e-postalarının izlenebileceğine kolayca inanıyor ve bundan hoşlanmasalar bile ödül vaadine kapılıyordu.

Sırada Ne Var?

Fahlman'ın 1982'deki üç satırı ile bugünkü emoji klavyeleri arasındaki yol, yazıya ses tonu katma çabasının hiç bitmediğini gösteriyor. Zincir mektuplar da ortadan kalkmadı; yalnızca e-posta kutusundan mesajlaşma gruplarına taşındı. "Bunu 10 kişiye gönder" cümlesini yazanlar değişti, ama bir mesajın ne kadar hızlı yayıldığını belirleyen şeyin doğruluğu değil, uyandırdığı duygu olduğu gerçeği değişmiş görünmüyor.

İnternet Nostaljisi serisinin diğer yazıları

Fotoğraf: Andrej Bauer, CC BY-SA 2.5 si, Wikimedia Commons

#emoji #İnternet Nostaljisi #MSN Messenger

:-) İşaretinden (Y) ve (L) Kodlarına: İfadeler, MSN Dili ve Zincir E-postalar

Yemek tarifleri

Nasıl yapılır rehberleri

Program arşivi

Sesli ve görüntülü sohbet