ICQ'nun "Uh-oh" Sesinden MSN'in Titreşimine: Türkiye'nin Anlık Mesaj Yılları

Altı haneli ICQ numaraları, MSN'de titreşim, kişisel ileti satırındaki şarkı adı... 2009'da Türkiye 29 milyon Messenger kullanıcısıyla dünyada ikinciydi. Anlık mesajlaşmanın hikâyesi.

Sohbet 17 Eylül 2026 6 dk okuma 4 okunma

Bilgisayarın hoparlöründen kısa, biraz telaşlı bir ses gelirdi: "Uh-oh!" Bu ses, 1990'ların sonunda birinin size yazdığı anlamına geliyordu. Birkaç yıl sonra aynı işi başka bir şey yaptı: sohbet penceresi bir anda sarsılır, ekran titrerdi. Karşı taraf sabırsızlanmış, size "titreşim" göndermişti.

Bugün telefonlarımızda sürdürdüğümüz mesajlaşma alışkanlığının ilk provaları bu iki programda yapıldı: ICQ ve MSN Messenger. Türkiye bu hikâyenin kenarında değil, tam ortasındaydı. Microsoft'un kendi verilerine göre 2009'da ülkede 29 milyon Windows Live Messenger kullanıcısı vardı ve Türkiye bu sayıyla dünyada Brezilya'nın ardından ikinci sıradaydı.

"I seek you": İsrailli Beş Geliştiricinin Programı

ICQ, İsrailli beş geliştiricinin (Yair Goldfinger, Sefi Vigiser, Amnon Amir, Arik Vardi ve Yossi Vardi) Haziran 1996'da kurduğu Mirabilis şirketinin ürünüydü. Program Kasım 1996'da yayına girdi. Adı İngilizce "I seek you" (seni arıyorum) sözünün okunuşundan geliyordu.

ICQ'da kimliğiniz bir takma ad değil, bir sayıydı. Her yeni üyeye sırayla bir UIN (kullanıcı kimlik numarası) verilirdi; numaralar 100.000'den, yani altı haneden başlıyordu. Erken katılanın numarası kısa olurdu; kısa numara bu yüzden bir tür kıdem nişanıydı. Arkadaşınızı eklemek için onun numarasını ezbere bilmeniz ya da bir kâğıda yazmanız gerekirdi.

Mirabilis'in kurucuları arasında yer alan Yossi Vardi, 2005'te — David Sifry, CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)

Başarı çok hızlı geldi. America Online (AOL), Mirabilis'i 8 Haziran 1998'de satın aldı: 287 milyon dolar peşin, performansa bağlı olarak üç yıl içinde 120 milyon dolar daha. Wikipedia'daki kayda göre ICQ, zirvesinde, 2001 civarında 100 milyonun üzerinde kayıtlı hesaba ulaştı.

Sonrası yavaş bir iniş. AOL, ICQ'yu Nisan 2010'da 187,5 milyon dolara Digital Sky Technologies'e (sonradan Mail.Ru Group) sattı; o sırada günlük kullanıcı sayısı 42 milyon civarındaydı. 2022'de aylık kullanıcı 11 milyona inmişti. Servis 26 Haziran 2024'te kapandı. Hikâyenin küçük bir sonsözü de var: Almanya'daki teknoloji yayını heise'nin haberine göre kim olduğu bilinmeyen hayranlar "ICQ Reborn" adıyla eski arayüzü ve "uh-oh" sesini geri getiren bağımsız bir istemci yayımladı. heise, sunucuyu işletenler bilinmediği için hassas yazışmalarda kullanılmamasını öneriyor.

MSN Messenger: Sade Bir Listeden Kişisel Vitrine

Microsoft'un cevabı 22 Temmuz 1999'da geldi. MSN Messenger'ın ilk sürümü yalnız düz metin mesajlaşma ve basit bir kişi listesi sunuyordu. Program, sonraki altı yılda neredeyse her sürümde yeni bir alışkanlık ekledi:

3.0 (Mayıs 2000): dosya gönderme ve bilgisayardan bilgisayara sesli konuşma.
4.6 (23 Ekim 2001): Windows XP ile birlikte geldi; kişileri gruplara ayırma ve sesli görüşme desteği.
6.0 (17 Temmuz 2003): özelleştirilebilir ifadeler, avatarlar ve arka planlar.
7.0 (7 Nisan 2005): "wink" denen kısa animasyonlar, hareketli görüntü resimleri, titreşim ve kişisel ileti satırı.
7.5 (23 Ağustos 2005): F2 tuşuna basılı tutarak en fazla 15 saniyelik sesli mesaj kaydı.

7.0 sürümü belki de "MSN kültürü" dediğimiz şeyin doğum anıdır. Microsoft'un o günkü duyurusunda, kullanıcıların adlarının yanında ruh hâllerini anlatan bir ileti ya da Windows Media Player veya iTunes'ta o an dinledikleri şarkının adını gösterebileceği yazıyordu. Aynı duyuruya göre servisi her ay 155 milyondan fazla kişi kullanıyordu ve yeni sürüm 26 dilde çıkmıştı.

Kişisel ileti satırı kısa sürede bir tür mini duvar yazısına dönüştü: sitemler, şarkı sözleri, "rahatsız etmeyin" notları. Adın yanında akan şarkı adı ise bir müzik zevki ilanıydı. Titreşim de o dönemin bir blog yazarının tarifiyle sohbet penceresini birkaç saniye "titretip bulanıklaştıran" bir dürtmeydi. Bu fikir de tamamen yeni değildi; Wikipedia'ya göre Yahoo! Messenger "BUZZ" adlı benzer bir özelliği büyük istemciler arasında ilk sunan programdı.

Microsoft'un dışından gelen bir eklenti de bu kültürün parçasıydı. Fransız programcı Cyril Paciullo'nun "Patchou" takma adıyla Mayıs 2001'de yayımladığı Messenger Plus!, MSN'e resmî programda olmayan özellikler ekliyordu. Eklenti Şubat 2010'da 62 milyonun üzerinde kullanıcıdan söz ediyordu.

Türkiye Neden Bu Kadar MSN'liydi?

Türkiye'deki yaygınlığı gösteren üç ayrı veri var ve üçü de birbirini tamamlıyor.

İlki Ağustos 2007'den. Yeni Şafak'ın aktardığına göre Microsoft Türkiye Genel Müdürü Çağlayan Arkan, ülkede internet kafeler hariç 7,5 milyon bilgisayar bulunduğunu ama aktif MSN kullanıcısı sayısının 21,5 milyon olduğunu söyledi. Arkan'ın yorumu şuydu: bir kişinin birden fazla, hatta üç MSN adresi vardı. Aynı açıklamada Türkiye, MSN kullanımında Brezilya ve ABD'nin ardından üçüncü sırada gösteriliyordu.

İkincisi 2009'dan. Microsoft ile medya ajansı Universal McCann'in Şubat-Mart 2009'da çevrim içi olarak yaptığı ve 31.764 kişinin katıldığı ankette (katılımcıların yüzde 72'si erkek), Türkiye 29 milyon Windows Live Messenger kullanıcısıyla Brezilya'nın ardından ikinci sırada yer aldı. Aynı çalışmaya göre 27 milyon Hotmail kullanıcısıyla ABD ve Brezilya'dan sonra üçüncüydü.

Üçüncüsü bağımsız bir ölçüm şirketinden. comScore'un Mayıs 2009 verisine göre Türkiye'de evden ve işten bağlanan 15 yaş üstü 18,1 milyon internet kullanıcısı, internette geçirdiği toplam sürenin yüzde 25,9'unu anlık mesajlaşmaya ayırıyordu. Bu, ölçülen tüm etkinlikler arasında birinci sıraydı; sosyal ağlar yüzde 9,9 ile ikinci geliyordu.

Bu rakamları okurken bir sınırı akılda tutmak gerekiyor: "kullanıcı" çoğu zaman "hesap" anlamına geliyor. Arkan'ın kendi sözleri de bir kişinin birden fazla hesabı olduğunu söylüyor. comScore ise internet kafelerden ve cep telefonlarından yapılan bağlantıları ölçüme katmıyordu. Yani gerçek kişi sayısı hesap sayısından düşük olabilirken, kafelerdeki kullanım comScore'un süre verisine hiç yansımıyor.

Zaman Çizelgesi

Yıl	Olay
Kasım 1996	Mirabilis, ICQ'yu yayımladı
8 Haziran 1998	AOL, Mirabilis'i satın aldı
22 Temmuz 1999	MSN Messenger 1.0 çıktı
Mayıs 2001	Messenger Plus! eklentisi yayımlandı
7 Nisan 2005	MSN Messenger 7.0: wink, titreşim, kişisel ileti
19 Haziran 2006	Windows Live Messenger adıyla 8.0 sürümü
Haziran 2009	Microsoft: aylık 330 milyonu aşkın aktif kullanıcı
Nisan 2010	AOL, ICQ'yu Digital Sky Technologies'e sattı
6 Kasım 2012	Microsoft, Messenger'ın Skype ile birleşeceğini açıkladı
8-30 Nisan 2013	Messenger kullanıcıları dil dil Skype'a taşındı
31 Ekim 2014	Messenger, son kaldığı Çin'de de kapandı
26 Haziran 2024	ICQ kapandı

Veda: Skype'a "Yükseltme"

MSN'in sonunu, Microsoft'un Mayıs 2011'de satın aldığı Skype getirdi. Şirket 6 Kasım 2012'de iki servisi birleştireceğini duyurdu. Microsoft'un "Skype'a yükseltme" dediği geçiş 8 Nisan 2013'te İngilizce kullanıcılarla başladı ve dil dil ilerledi; Wikipedia'daki kayda göre sırası en son gelen ülke 30 Nisan'da Brezilya oldu. Messenger yalnız Çin'de 18 ay daha açık kaldı ve orada da 31 Ekim 2014'te kapandı.

Geriye alışkanlıklar kaldı. "Çevrim içi / meşgul / dışarıda" durumları, adın altındaki kısa ileti, bas-konuş sesli mesaj, karşı tarafı dürtme... Bugünkü mesajlaşma uygulamalarında bunların neredeyse hepsinin bir karşılığı var. 1998'den beri önce IRC ağı, bugün web sohbeti ve radyosuyla yayında olan Yudum gibi topluluklar da o yılların sohbet alışkanlıklarını hâlâ taşıyor. Açık soru şu: 2009'da hesap sayısında dünya ikincisi olan bir ülkenin gençleri, MSN'i neden bu kadar sevmişti? Ucuz ve yaygın internet kafeler mi, kalabalık arkadaş grupları mı, yoksa telefonla konuşmanın pahalı olduğu yıllarda ücretsiz sohbetin cazibesi mi? Bu soruyu doğrudan araştıran, elimizde bir çalışma yok.

İnternet Nostaljisi serisinin diğer yazıları

Fotoğraf: Ümit şimşek, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

#İnternet Nostaljisi #MSN Messenger #ICQ

ICQ'nun "Uh-oh" Sesinden MSN'in Titreşimine: Türkiye'nin Anlık Mesaj Yılları

Yemek tarifleri

Nasıl yapılır rehberleri

Program arşivi

Sesli ve görüntülü sohbet