mIRC'in hikâyesi: Londralı bir öğrencinin hobisi nasıl milyonların sohbet penceresi oldu

28 Şubat 1995'te yayımlanan mIRC, reklamsız yayıldı, 150 milyonu aşkın kez indirildi. Shareware modeli, script dili ve Türkçe script paketleriyle Türkiye'deki yaygınlığının hikâyesi.

Sohbet 17 Eylül 2026 7 dk okuma 4 okunma

28 Şubat 1995. Londra'da bir yüksek lisans öğrencisi, Windows için yazdığı küçük bir sohbet programını internete koyuyor. Sürüm notunda tek satır var: "İlk halka açık sürüm." İki gün sonra, 2 Mart'ta çıkan düzeltme sürümünün notları ise bugün okuyana gülümseten bir itirafla başlıyor: program ekrana hata ayıklama bilgisi basıyormuş. Geliştirici kendi notuna "Arrrrgh!" diye yazmış; ilk sürümde hata ayıklama anahtarını kapatmayı unutmuş.

O programın adı mIRC'ti. Aynı sürüm notlarında, çakışan takma adla bağlanan kullanıcının yazı kutusuna kendiliğinden "/nick " yazdıran küçük bir kolaylık da var. Otuz yılı aşkın süre sonra bu satırlar hâlâ programın resmî sitesindeki sürüm geçmişi dosyasında duruyor ve 1990'ların sonunda Türkiye'de internete bağlanan pek çok kişinin ilk "sosyal ağı"nın nasıl doğduğunu adım adım gösteriyor.

mIRC, IRC değildir

Önce sık yapılan bir karışıklığı düzeltelim. IRC (Internet Relay Chat), 1988'de Finlandiya'daki Oulu Üniversitesi'nde Jarkko Oikarinen'in geliştirdiği bir sohbet protokolüdür; yani sunucuların ve programların birbiriyle nasıl konuşacağını belirleyen kurallar bütünü. mIRC ise bu ağlara bağlanmak için kullanılan programlardan, yani "istemci"lerden yalnızca biridir. Programın geliştiricisi Khaled Mardam-Bey, kişisel sıkça sorulan sorular sayfasında "IRC'yi siz mi yarattınız?" sorusunu "Maalesef, ben değil!" diye yanıtlıyor ve emeği Oikarinen'e ve IRC'yi gönüllü olarak ayakta tutan binlerce kişiye veriyor.

Yine de karışıklık boşuna değil. Pek çok Windows kullanıcısı IRC'nin varlığını mIRC'in penceresinde öğrendi; program ile ağ, zihinlerde tek bir şeye dönüştü.

Londra, 1994: "Biraz daha kolay olsaydı"

Mardam-Bey, Ürdün'ün başkenti Amman'da Suriyeli bir baba ile Filistinli bir annenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş, hayatının çoğunu Birleşik Krallık'ta geçirmiş bir İngiliz vatandaşı. Kendi anlatımına göre mIRC üzerinde 1994'ün sonlarında, Londra'daki Westminster Üniversitesi'nde bilişsel bilim yüksek lisansı yaparken çalışmaya başladı. İnterneti ve IRC'yi de orada tanıdı.

O yıllarda IRC'ye çoğunlukla ircII gibi yalnızca metinle çalışan, komut satırından kullanılan programlarla bağlanılıyordu. Mardam-Bey resmî sitesindeki tanıtım yazısında aklından geçeni şöyle aktarıyor: IRC biraz daha sezgisel olsaydı belki daha çok insan kullanırdı. Hedefi, IRC'nin teknik tarafını seven kullanıcıları kaybetmeden onu "daha eğlenceli ve erişilebilir" kılmaktı. Küçük bir proje olacağını düşündüğü iş, kendi deyişiyle "her şeyi yutan, bitmeyen" bir tam zamanlı mesleğe dönüştü. Yüksek lisans tezini ise mIRC bütün vaktini aldığı için hiç bitiremedi.

Adın başındaki "m" harfinin anlamını soranlara verdiği yanıt da bu şakacı havayı yansıtıyor: Büyük ihtimalle "moo" (ineğin böğürmesi) ya da belki de Japonca ve Korecede "hiçbir şey" anlamına gelen "mu". Programın bir de maskotu var: Arnie adında pelüş bir oyuncak.

Hiç reklamı yapılmadan yayılan program

Mardam-Bey, mIRC'in bütünüyle ağızdan ağıza yayıldığını, programın reklamını hiçbir biçimde yapmadığını söylüyor. Kullanıcıların isteklerini dinleyip özellik eklemiş, sorunlarına yardım etmeye çalışmış. Sonuç çarpıcı: Geliştiricinin verdiği bilgiye göre toplam indirme sayısı yıllar önce 150 milyonu aşmıştı. Yalnızca CNET'in Download.com sitesinden 40 milyonu aşkın kez indirildi; Nielsen/NetRatings de 2003'te mIRC'i dünyanın en popüler on internet uygulaması arasında saydı.

Program bazı ülkelerde popüler kültüre de girdi. Mardam-Bey'in örnekleriyle: Endonezyalı T-Five grubu 2001'de "mIRC" adlı bir şarkı yaptı, İsveçli Basshunter da 2006'daki "Boten Anna" klibinde mIRC ekranlarına yer verdi.

Shareware: "30 gün dene, beğenirsen kaydol"

mIRC ücretsiz dağıtılan ama ücretsiz olmayan bir programdı ve hâlâ öyle. "Shareware" denen bu modelde program serbestçe indirilip kopyalanabilir; resmî sitedeki koşullara göre 30 gün denendikten sonra kullanmaya devam etmek isteyenin kaydolması, yani lisans satın alması gerekir. Bugün kişisel kullanım lisansı 19,95 dolar.

"Neden ücretsiz vermiyorsunuz?" sorusuna Mardam-Bey'in yanıtı kısa: Hobi olarak başlayan iş, bütün zamanını alan tam zamanlı bir işe dönüştü ve hâlâ öyle. Kaynak kodu da aynı nedenle açık değil. Geliştirici 2001'de programın popülerliğini bir iyilik kampanyasına çevirmeyi de denemiş: Belirli bir ayın bütün kayıt gelirini seçtiği bir yardım kuruluşuna bağışlamış, bunu sonraki yıllarda birkaç kez tekrarlamış.

Script: programın içindeki program

mIRC'i sıradan bir sohbet programından ayıran asıl şey, içine gömülü betik (script) diliydi. Kullanıcı kendi komut kısaltmalarını (alias), sağ tık menülerini (popup) ve belirli olaylara otomatik tepkileri (remote) yazabiliyordu. Sürüm notlarına bakınca bunun tohumlarının ilk haftalarda atıldığı görülüyor: 8 Mart 1995 tarihli 2.5a sürümünde kullanıcının tanımladığı sağ tık menülerinin bellekte bıraktığı bir sızıntı düzeltilmiş.

Zamanla bu dil, programın görünüşünü ve davranışını baştan aşağı değiştirecek kadar güçlendi. O'Reilly'nin 2004 tarihli IRC Hacks kitabı mIRC'in betik düzenleyicisinin yardım dosyasını "son derece ayrıntılı" diye niteliyor. 5 Eylül 2000'de çıkan 5.8 sürümü programa MP3 çalma komutları da ekledi; script yazarları artık çalan şarkının bilgisini okuyup kanala yazdırabiliyordu.

Gücün bir bedeli de vardı. Betik dili dosya silmeye, yeniden adlandırmaya kadar erişebildiği için kötü niyetli scriptler de yazıldı. Ağustos 2001'de bildirilen bir yöntemde kullanıcılar, kodlanmış bir metni çözen $decode komutunu çalıştırmaya kandırılıyor ve mIRC'in denetimini başkasına kaptırıyordu. 17 Şubat 2006'da çıkan 6.17 sürümüyle bu komut varsayılan olarak kapatıldı, tehlikeli sayılan başka özellikler de kilitlenebilir hâle getirildi.

Windows 95 kurulum ekranı, eski bir Toshiba dizüstü ve bir yığın disket: mIRC'in doğduğu yılların bilgisayar manzarası — Hanul from Germany, CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)

Türkiye'de neden bu kadar yaygınlaştı?

Türkiye'nin internetle tanışması 12 Nisan 1993'te, ODTÜ'den kurulan 64 kbit/sn'lik bir hatla oldu. Ticari internet ise Ağustos 1996'da devreye giren TURNET projesiyle başladı; 1997'de internet servis sağlayıcılarının sayısı 80'i aşmıştı. 1990'ların sonunda internet kullanıcısı sayısı 250 bin civarındaydı. mIRC'in dünyada hızla yayıldığı yıllar, Türkiye'de internetin ilk kitleselleşme dalgasıyla aynı döneme denk geliyor.

Bu dönemin bir başka mekânı internet kafelerdi. Mustafa Koç ve Karen Ann Ferneding'in 2013'te yayımlanan etnografik çalışması, Türkiye'deki internet kafelerin ağırlıkla genç erkekler tarafından ve çoğunlukla eğlence ile iletişim için kullanıldığını gözlemliyor.

Türkiye'ye özgü asıl ayrıntı ise dildeydi. mIRC'in arayüzü uzun yıllar yalnızca İngilizceydi; Mardam-Bey bugün bile SSS sayfasında programı kolay çevrilebilir hâle getirmek için çalıştığını yazıyor. Bu boşluğu betik dili doldurdu: Türkçe menüler, renkli temalar, hazır kanal koruma komutları ve karşılama mesajlarıyla gelen "Türkçe script" paketleri ortaya çıktı. mIRC'in dağıtım koşulları programın kendisinin değiştirilip yeniden paketlenmesine izin vermiyor, scriptlerin ayrı dosya olarak dağıtılmasını istiyor; bu yüzden pek çok kişi önce mIRC'i, ardından sevdiği script paketini kurdu. Bugün bile bazı Türk sohbet sitelerinde "Türkçe mIRC indir" sayfalarına rastlanıyor. Hangi Türkçe scriptin ilk olduğunu ya da en çok kullanıldığını gösteren güvenilir bir kayıt ise bulunmuyor; bu tarih daha çok forum arşivlerinde ve kullanıcıların hafızasında yaşıyor.

Bir de Türkçe karakter meselesi vardı. IRC protokolünün 1993'te yayımlanan temel belgesi RFC 1459, metnin hangi karakter kodlamasıyla gönderileceğini belirlemiyordu. Farklı programlar farklı kodlamalar kullandığında "ş", "ğ" ve "ı" harfleri karşı tarafta anlamsız sembollere dönüşebiliyordu. mIRC'e Unicode desteği ancak 30 Temmuz 2010'da çıkan 7.1 sürümüyle geldi.

Kısa zaman çizelgesi

Yıl	Olay
1988	Jarkko Oikarinen, Oulu Üniversitesi'nde IRC'yi geliştiriyor.
1994 sonu	Khaled Mardam-Bey, Londra'da mIRC üzerinde çalışmaya başlıyor.
28 Şubat 1995	İlk halka açık sürüm: mIRC 2.1a.
Ağustos 1996	Türkiye'de ticari internetin önünü açan TURNET devreye giriyor.
2000	5.8 sürümüyle MP3 çalma komutları geliyor.
15 Haziran 2001	5.91: 16 bitlik Windows'u destekleyen son sürüm.
2003	Nielsen/NetRatings, mIRC'i en popüler on internet uygulaması arasında sayıyor.
17 Şubat 2006	6.17: $decode komutu varsayılan olarak kapatılıyor.
30 Temmuz 2010	7.1: Unicode ve IPv6 desteği.
9 Eylül 2026	7.85: WebSocket bağlantı desteği ekleniyor.

Tablodaki sürüm tarihleri mIRC'in resmî sürüm geçmişi dosyasından, Türkiye'ye ilişkin tarihler Vikipedi'nin "Türkiye'de internet" maddesinden alındı.

Otuz bir yıl sonra

IRC'nin altın çağı geride kaldı. Kullanım 2003'ten itibaren düşmeye başladı, 2012'ye kadar kullanıcıların yaklaşık yüzde 60'ı başka platformlara geçti. Mardam-Bey de bunu saklamıyor: Sohbet ve sosyal medyanın çok değiştiğini, ama mIRC'in ve IRC'nin kendi kitlesi içinde hâlâ işe yaradığını yazıyor.

İlginç olan, programın hâlâ yaşıyor olması. 9 Eylül 2026'da çıkan 7.85 sürümü, bugünün web tabanlı sohbet sunucularına bağlanabilmek için WebSocket desteği ekledi ve notlarında gelecekteki 64 bitlik sürüme hazırlık yapıldığını söylüyor. 1995'te hata ayıklama anahtarını kapatmayı unutan öğrenci, otuz bir yıl sonra aynı programın sürüm notlarını yazmaya devam ediyor. Açık soru şu: Bir sonraki kuşak, "sohbet penceresi" dendiğinde neyi hatırlayacak?

İnternet Nostaljisi serisinin diğer yazıları

Fotoğraf: Al Lemos, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

#IRC #İnternet Nostaljisi #mIRC

mIRC'in hikâyesi: Londralı bir öğrencinin hobisi nasıl milyonların sohbet penceresi oldu

Yemek tarifleri

Nasıl yapılır rehberleri

Program arşivi

Sesli ve görüntülü sohbet