Çevirmeli Bağlantı Günleri: Türkiye İnternete Nasıl Bağlandı, Modem Neden Öyle Öterdi?

12 Nisan 1993'te ODTÜ'den açılan 64 Kbps'lik hattan 56K modemlere, kontörlü gece bağlantılarından ADSL'e: Türkiye'nin çevirmeli internet yılları ve o cızırtılı sesin teknik anlamı.

Sohbet 17 Eylül 2026 7 dk okuma 4 okunma

Masaüstünde "Çevirmeli Ağ" simgesi, açılan küçük pencerede kullanıcı adı ve şifre, sonra "Bağlan" düğmesi. Birkaç saniye içinde odayı tuşlu telefonun bip sesleri, ardından tiz bir ıslık, cızırtılar ve sanki iki makine birbirine bağırıyormuş gibi gelen bir gürültü doldururdu. Tam o sırada evde birisi salondaki telefonu kaldırırsa her şey biterdi: ahizeden o tuhaf ses gelir, ekranda da "bağlantı kesildi" uyarısı çıkardı.

O gürültü bir arıza değildi. İki modemin, bir telefon hattının kaldırabileceği en yüksek hızı bulmak için yaptığı adım adım bir pazarlıktı. Türkiye'de bir kuşak interneti bu pazarlığı dinleyerek tanıdı. Sesin arkasındaki teknik hikâye de, ülkenin internete nasıl bağlandığının hikâyesi de sanıldığından daha ilginç.

12 Nisan 1993: ODTÜ'den ABD'ye 64 Kbps

Türkiye'nin ilk internet bağlantısı 12 Nisan 1993'te Ankara'da, Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde (ODTÜ) kuruldu. Vikipedi'deki kaynaklı anlatıma göre bağlantı, ODTÜ Bilgi İşlem Daire Başkanlığı'nın yönlendiricileri ve PTT'den kiralanan 64 Kbps kapasiteli bir hatla ABD'deki NSFNet'e yapıldı. NSFNet, ABD Ulusal Bilim Vakfı'nın üniversiteleri birbirine bağlayan omurga ağıydı. Bu bağlantıdan önce, 1992 Ekim'inde Hollanda'ya deneysel bir bağlantı denenmişti.

Bu tarih sıfır noktası da değildi. İnternet Haftası'nın kilometre taşları listesine göre üniversiteler 1980'lerin ikinci yarısından itibaren EARN/BITNET üzerinden akademik bir ağla birbirine bağlanıyordu. Fark şuydu: 1993'teki hat, Türkiye'yi bugün "internet" dediğimiz TCP/IP ağına doğrudan bağladı. Bütün bir ülkenin dünyaya açılan ilk kapısı, bugün tek bir evdeki sıradan bir bağlantının çok küçük bir parçası kadardı.

Evlere geliş: servis sağlayıcılar ve Super Start

İnternetin üniversite dışına çıkması için ticari altyapı gerekiyordu. TURNET projesi 1996 Ağustos'unda devreye girdi ve ilk ticari internet servis sağlayıcıları (İSS) aynı yıl ortaya çıktı. İnternet Haftası listesi bunlar arasında Superonline ve Turknet'i sayıyor. Digital Age dergisinin derlemesine göre Superonline, 1997'de "Super Start" adlı ilk erişim paketiyle çok popüler olmuştu.

Büyüme hızlıydı. Aynı kaynaklara göre 1997'ye gelindiğinde İSS sayısı 80'i geçmiş, internete bağlı bilgisayar sayısı 30 bine ulaşmıştı. Kullanıcı sayısı için verilen 250 bin rakamı ise bir tahmindi: her bağlantıyı ortalama 8 kişinin kullandığı varsayılarak hesaplanmıştı. Yani o yıllarda bir bilgisayar çoğu zaman bir evin, bir büronun ya da bir okul laboratuvarının ortak malıydı.

28.8, 33.6, 56K: modem hızlarının kısa tarihi

Evden bağlanmak için bir modem gerekiyordu. Adı "modülatör-demodülatör" sözcüklerinden geliyor: bilgisayarın dijital verisini telefon hattında taşınabilecek seslere çeviriyor, karşı taraftan gelen sesleri de yeniden veriye dönüştürüyordu. Modemi yönetmek için kullanılan komutların kökü 1981'e, Hayes Smartmodem'e dayanıyor. Bugün hâlâ "AT komutları" diye bilinen bu dilde ATDT ile başlayan bir satır, modeme "tuşlu arama yap" demekti.

Hızlar ITU (Uluslararası Telekomünikasyon Birliği) standartlarıyla belirlendi:

28,8 kbit/s (V.34, 1994): Döneminin en gelişmiş kodlama tekniklerini kullanan standart.
33,6 kbit/s (V.34, 1996): Vikipedi'deki modem maddesinin ifadesiyle, bir telefon hattının teorik Shannon sınırına yakın bir hız. Shannon sınırı, gürültülü bir kanaldan hatasız aktarılabilecek en yüksek veri miktarını gösterir.
56K (X2 ve K56flex, 1997): USRobotics'in X2'si ile Rockwell, Lucent ve Motorola'nın K56flex'i Şubat 1997 civarında piyasaya çıktı ve birbiriyle uyumsuzdu.
V.90 (Eylül 1998): İki rakip sistemi birleştiren ortak 56K standardı.
V.92 (Kasım 2000): Yükleme hızını en fazla 48 kbit/s'e çıkardı.

56K'nın bir inceliği vardı: bu hız yalnızca indirme yönündeydi. V.90'da gönderme yönü 33,6 kbit/s'te kalıyordu. Bunun nedeni, telefon şirketlerinin santrallerinin o yıllarda büyük ölçüde dijitale geçmiş olmasıydı. Sinyal yalnızca evden santrale kadar analog yol alıyordu ve 56K bu durumdan yalnız bir yönde yararlanabiliyordu. Yudum'un bir IRC ağı olarak yayına başladığı 1998, tam da bu ortak 56K standardının beklendiği yıldı.

Harici bir U.S. Robotics 33.6K modem: ön paneldeki ışıklar hattın ve veri akışının durumunu gösteriyordu — Jphill19, CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

O ses aslında neydi?

Bağlanma sesinin en bilinen çözümlemesi, Oona Räisänen'in 2012'de kişisel blogunda yayımladığı ve sesi spektrogram üzerinde adım adım işaretlediği çalışma. Räisänen'in anlatımına göre sıra kabaca şöyleydi:

Çevir sesi ve tuşlama: Modem önce hatta çevir sesi olup olmadığını dinler, sonra numarayı telefonların tuşlarına basınca çıkan çift tonlu (DTMF) seslerle arar.
Cevap tonu: Karşıdaki modem, kendisinin de bir modem olduğunu belli eden bir tonla yanıt verir.
Protokol pazarlığı: İki taraf kısa veri patlamalarıyla hangi standardı konuşacaklarını belirler.
Yankı devrelerini kapatma: Hat üzerindeki yankı bastırıcılar ve yankı önleyiciler, insan konuşması için tasarlanmıştı; veri aktarımını bozmasınlar diye özel bir ton ve düzenli aralıklarla duyulan "çıtırtılar" gönderilerek devre dışı bırakılır.
Hattı yoklama: Modemler farklı frekanslarda test tonları yollayarak hattın hangi sesleri ne kadar zayıflattığını ölçer. Hızın ne olacağı büyük ölçüde burada belli olur.
Eğitim: Taraflar bilinen veri dizileri gönderip alıcı devrelerini buna göre ayarlar, ardından karıştırılmış (şifreli gibi duyulan) veri akışına geçerler. O "şşşşş" diye biten hışırtı buydu.

Yani bağlantı hızı modemin kutusunda yazan rakamla değil, o gün hattın durumuyla belirleniyordu. Kötü bir hatta 56K modemin bile daha düşük bir hızda anlaşması bu yüzdendi.

Meşgul hat, kontör ve gece indirimi

Çevirmeli bağlantı telefon hattının kendisini kullanıyordu. İnternete bağlıyken evi arayan meşgul sesi duyuyor, telefonu kaldıran da bağlantıyı koparıyordu. Faturada da internet ayrı bir kalem değil, telefon görüşmesi gibi süreye göre işleyen bir kullanımdı.

Bu düzenin ne kadar uzun sürdüğünü Hürriyet'in 16 Haziran 2006 tarihli haberi gösteriyor. Türk Telekom o gün çevirmeli internet ücretlerinde yüzde 15 indirim açıkladı. Haberde 145, 200 ve 822 numaralı erişim hatlarının adı geçiyor. İndirim fiyatı düşürerek değil, süreyi uzatarak yapılmıştı: normal saatlerde bir kontörle bağlı kalınan süre 207,3 saniyeden 243,9 saniyeye, indirimli saatlerde 414,6 saniyeden 487,8 saniyeye çıkarıldı. Gece ya da hafta sonu bağlanmayı bekleyenlerin bir hesabı vardı yani.

ADSL: hat artık meşgul değil

Çevirmeli dönemi bitiren teknoloji ADSL oldu. ADSL de aynı bakır telefon hattını kullanır, ancak konuşmanın kullanmadığı yüksek frekanslarda çalışır. Böylece hem telefon açık kalır hem de bağlantı sürekli olur. Adındaki "asimetrik" sözcüğü, 56K'da olduğu gibi indirme hızının gönderme hızından yüksek olmasını anlatır.

Türkiye'de ADSL'in başlangıç yılı için kaynaklar farklı tarih veriyor. İngilizce Vikipedi 2001'i gösteriyor. ShiftDelete.Net'in derlemesi ise hizmetin 2003'ten itibaren sınırlı olarak sunulduğunu, 2005'te yaygınlaştığını, 2005'te en düşük hızın 256 Kbps, en yükseğinin 1 Mbps olduğunu yazıyor. Kesin olan şu: 2006 ortasında, Hürriyet'in aynı haberine göre, Türk Telekom 2 milyon ADSL abonesini kutluyordu. Şirketin genel müdürü Paul Doany çevirmeli indirimin özellikle ADSL'in henüz ulaşmadığı bölgelerdeki kullanıcılar için yapıldığını söylemişti.

Zaman çizelgesi

Yıl	Olay
1981	Hayes Smartmodem ile AT komut dili ortaya çıktı
1992	Ekim'de Hollanda'ya deneysel bağlantı
1993	12 Nisan: ODTÜ'den NSFNet'e 64 Kbps ile ilk internet bağlantısı
1994	28,8 kbit/s'lik V.34 standardı
1996	33,6 kbit/s; Ağustos'ta TURNET, ilk ticari servis sağlayıcılar
1997	56K için X2 ve K56flex; Superonline "Super Start"; 80'i aşkın İSS
1998	Eylül'de V.90 ile ortak 56K standardı
2000	Kasım'da V.92 standardı
2001-2005	ADSL'in gelişi ve yaygınlaşması (kaynaklara göre farklı tarihler)
2006	Çevirmeli ücretlerde indirim, 2 milyon ADSL abonesi

Sesi hatırlayan son kuşak

Räisänen'in çözümlemesinin bu kadar ilgi görmesinin nedeni belki de şuydu: milyonlarca insan o sesi yüzlerce kez dinlemiş ama ne anlama geldiğini hiç öğrenmemişti. Bugün evlere fiber ve VDSL giriyor, bağlantı sessiz ve hep açık. İnternete "bağlanmak" diye ayrı bir an neredeyse ortadan kalktı. Açık soru şu: bir modemin hattı yoklayışını hiç duymamış bir kuşak, internetin bir zamanlar pahalı, sınırlı ve telefonla paylaşılan bir şey olduğunu nasıl hayal edecek?

İnternet Nostaljisi serisinin diğer yazıları

Fotoğraf: Xiaowei, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

#İnternet Nostaljisi #Modem #ADSL

Çevirmeli Bağlantı Günleri: Türkiye İnternete Nasıl Bağlandı, Modem Neden Öyle Öterdi?

Yemek tarifleri

Nasıl yapılır rehberleri

Program arşivi

Sesli ve görüntülü sohbet