İnternet Radyosunda Canlı Yayına Nasıl Girilir? Sunucu, Port, Mount ve Codec Rehberi

Canlı yayına çıkmanın en gergin anı mikrofonun açıldığı saniye değil, ondan birkaç dakika önce kodlayıcı programında "Bağlan" düğmesine basılan andır. Ya bağlantı kurulur ve radyonun otomatik akışı yerini sizin sesinize bırakır, ya da ekranda anlaşılmaz bir hata belirir. Bu hataların büyük bölümü dört beş bilginin yanlış girilmesinden kaynaklanır.

İnternet radyosunda canlı yayının mantığı aslında basittir; sadece terimleri yabancıdır. Bu yazı genel akışı, açık kaynak yayın sunucusu Icecast'in ve radyo yönetim paneli AzuraCast'in resmî belgelerine dayanarak adım adım anlatıyor. Örnek adres, port ya da şifre verilmedi: bunlar her istasyonda farklıdır ve yalnızca istasyon yöneticisinden öğrenilir.

Zincir nasıl işliyor?

Bir internet radyosunda ses üç halkadan geçer. İlk halka sizin bilgisayarınızdaki kaynak istemcisi (source client) ya da kodlayıcıdır: mikrofondan ve mikserden gelen sesi sıkıştırıp gönderir. İkinci halka yayın sunucusudur: Icecast ya da Shoutcast gibi bir yazılım bu sesi alır ve dinleyicilere dağıtır. Üçüncü halka dinleyicinin tarayıcısı ya da oynatıcısıdır. Icecast belgeleri, kaynak istemcisinin genellikle sunucudan ayrı bir makinede çalıştığını, ama bunun zorunlu olmadığını belirtir.

Belgelerin önemli bir uyarısı daha var: Her kaynak istemcisi her sunucuyla çalışmaz; kullanacağınız programın sunucu türünü desteklediğini önceden kontrol etmeniz gerekir.

AzuraCast'te DJ bağlantısı neden farklı?

AzuraCast gibi panellerde canlı DJ, doğrudan yayın sunucusuna değil, istasyonun otomatik yayınını yöneten ara yazılıma bağlanır. AzuraCast belgelerine göre DJ'ler doğrudan AutoDJ yazılımı olan Liquidsoap'a bağlanıyor. Liquidsoap otomatik akışı yürütürken DJ bağlandığında onun sesini yayına alıyor. Yudum'un internet radyosu Radyo Yudum de yayın altyapısında bu açık kaynak paneli kullanıyor.

Bunun için istasyonda önce "Streamers/DJ" özelliğinin açılması gerekiyor. Belgeler, bu özellik açıldığında istasyonun canlı yayın yapabilecek birden fazla DJ hesabı tanımlayabildiğini anlatıyor. Yani her DJ'in kendi kullanıcı adı ve şifresi olur; ortak bir şifre dolaşmaz.

Bağlanmak için gereken beş bilgi

AzuraCast belgeleri, bağlantı bilgilerinin istasyonun "Streamers/DJ Accounts" sayfasında listelendiğini söylüyor. Kodlayıcı programına girilecek bilgiler şunlar:

• Sunucu adresi: İstasyonun alan adı ya da IP adresi. Sayfada yazan değer kullanılır.
• Bağlantı noktası (port): Dinleyicilerin kullandığı portla aynı olmak zorunda değildir. DJ bağlantısı için sayfada "Port" başlığı altında gösterilen değer girilir.
• Bağlama noktası (mount point): Icecast belgeleri bunu, sunucudaki belirli bir yayını tanımlayan ve dosya adına benzeyen benzersiz bir ad olarak tanımlıyor. AzuraCast'te DJ bağlantısı için "Mount Name" başlığındaki değer yazılır; belgeler bunun genellikle yalnızca "/" olduğunu belirtiyor.
• DJ kullanıcı adı ve
• DJ şifresi: İstasyon yöneticisinin sizin için açtığı hesabın bilgileri.

Klasik Icecast kurulumlarında durum biraz farklıdır: Icecast'in yapılandırma belgesine göre kaynak bağlantıları için genel bir "source" şifresi tanımlanır ve bağlama noktası bazında ayrı şifre de verilebilir. Hangi yapıda olursanız olun, bilgiler size istasyondan gelir; tahminle girilmez.

Icecast mi, Shoutcast mı?

Kodlayıcı programları genellikle sunucu türünü sorar. AzuraCast belgeleri burada net bir öneride bulunuyor: DJ bağlantıları Liquidsoap üzerinden yürüdüğü için bağlantı kipinin büyük ölçüde önemsiz olduğunu, ama daha modern olduğu için Icecast kipinin tercih edilmesini öneriyor. Belgelerde, yalnızca Shoutcast v1 destekleyen bazı programlarda kullanıcı adı ile şifrenin "kullanıcıadı:şifre" biçiminde şifre alanına birlikte yazılabildiği de not ediliyor.

Codec ve bitrate: ne kadar yüksek, o kadar iyi değil

Codec, sesi sıkıştırma yöntemidir; bitrate ise saniyede gönderilen veri miktarıdır ve kbps (saniyede kilobit) ile ölçülür. BUTT'un sitesi programın MP3, Ogg/Vorbis, Ogg/Opus ve Ogg/FLAC ile yayın yapabildiğini yazıyor. Opus, IETF'in 2012'de yayımladığı RFC 6716 belgesinde tanımlanan, 6 kbit/sn'lik dar bant konuşmadan 510 kbit/sn'lik yüksek kaliteli stereo müziğe kadar ölçeklenebilen bir codec.

Mixxx kılavuzu 128 ya da 160 kbps'nin yaygın olduğunu ve yeterli kalite sağladığını söylüyor; daha yüksek bitrate'in hem sizin internet bağlantınızdan hem dinleyicinin bağlantısından daha büyük pay alacağını hatırlatıyor. Evden yayın yapan biri için belirleyici olan çoğu zaman indirme değil yükleme hızıdır.

AzuraCast kullanan istasyonlarda işin kolay bir yanı var: Belgelere göre Liquidsoap gelen yayını istasyonun çıkış biçimine dönüştürüyor. Örneğin Mixxx için yayın biçimini Ogg Vorbis yapmak yeterli; MP3 kodlayıcısı her yerde çalışır ama zorunlu değil. İstasyonun dinleyicilere hangi biçim ve bitrate'te yayın yaptığı ise yöneticinin tanımladığı bağlama noktalarına bağlı; belgeler bir istasyonun aynı yayını birden fazla biçim ve bitrate'te sunabildiğini anlatıyor.

BUTT ile bağlanma

AzuraCast belgelerindeki BUTT anlatımı kısa: Programda Settings (Ayarlar) bölümüne girilir, "Server Settings" kısmında "ADD" ile yeni sunucu eklenir, tür olarak Icecast işaretlenir ve yukarıdaki beş bilgi "Streamers/DJ Accounts" sayfasındaki değerlerle doldurulur. Ardından ses giriş aygıtı olarak mikrofonun ya da mikserin bağlı olduğu ses kartı seçilir.

BUTT'un sitesinin hatırlattığı sınırı unutmamak gerekir: Program ses dosyası çalmaz, yalnızca ses girişini yayına taşır. Şarkı çalacaksanız ayrı bir oynatıcının sesini BUTT'un dinlediği girişe yönlendirmeniz gerekir.

Bağlantı kurulmuyorsa: vekil sunucu tuzağı

AzuraCast belgelerinde altı çizilen bir sorun, sitenin önünde Cloudflare gibi bir ters vekil (reverse proxy) hizmeti bulunması. Belgelere göre bu hizmetler, yayıncıların bağlandığı portlara doğrudan erişimi çoğu zaman engelliyor; çözüm olarak DJ'lerin sunucunun doğrudan IP adresini kullanması öneriliyor. Web sayfası açılıyor ama kodlayıcı bağlanamıyorsa, ilk bakılacak yer burası.

Mixxx kılavuzu da ağ tarafında bir uyarı yapıyor: Icecast ve Shoutcast iki port kullanıyor ve sunucu yönlendirici arkasındaysa port yönlendirmesi gerekebiliyor. Bu daha çok kendi sunucusunu evde çalıştıranları ilgilendiriyor.

Yayından önce ses kontrolü

Bağlantı kurulduğunda yayın başlamış sayılır; bu yüzden kontrol bağlanmadan önce yapılır. Genel bir kontrol listesi:

• Kodlayıcının seviye göstergesinde konuşurken sinyalin hareket ettiğini, en yüksek noktalarda kırmızıya vurmadığını görün.
• Kulaklıkla kendi sesinizi dinleyin; hoparlörden dinlemek mikrofona geri dönen sesle yankı ya da ötüşme yaratır.
• Müzik ile konuşma arasındaki seviye farkını birkaç saniyelik denemeyle kıyaslayın.
• Yayına çıktıktan sonra istasyonun dinleyici adresini ayrı bir cihazdan açıp gerçekten ne yayınlandığını dinleyin. Arada birkaç saniyelik gecikme olması normaldir; kendi bilgisayarınızda iki sesi aynı anda dinlemek kafa karıştırır.

Yayın bittiğinde

Kodlayıcıda bağlantı kesildiğinde AzuraCast gibi bir yapıda otomatik akış kaldığı yerden devam eder. Belgelere göre istasyon her DJ'in yayın geçmişini tutuyor; yönetici istasyon profilinden isterse canlı yayınların belirlenen biçim ve bitrate'te otomatik kaydedilmesini de açabiliyor. Kayıtlar, ilgili DJ'in yanındaki "Broadcasts" menüsünden indirilebiliyor.

Geriye tek kalıcı soru kalıyor: Teknik zincir kurulduktan sonra dinleyiciyi tutan şey ne? Bağlantıyı kurmak birkaç dakikalık iş; iyi bir sesi ve düzenli bir yayın saatini oturtmak ise haftalar alır.

İnternet radyosu serisinin diğer yazıları

• AzuraCast nedir? Açık kaynak internet radyosu paketi nasıl çalışır
• Liquidsoap nedir? İnternet radyosunda otomatik yayını yöneten betik dili
• 128 kbps ne demek? İnternet radyosunda bit hızı, bant genişliği ve codec farkı
• Radyoda "şu an çalıyor" bilgisi nereden gelir? ICY, ID3 etiketi ve bozuk başlıklar
• SAM Broadcaster, RadioDJ, mAirList, BUTT ve Mixxx: Hangi Yayın Yazılımı Ne İşe Yarar?
• İnternet Radyosu İçin Ekipman Rehberi: Mikrofon, Ses Kartı, Kulaklık ve Ses Seviyesi
• İnternet Radyosunda Telif ve Lisans: Hangi Haklar Var, Hangi Birlik Neyi Temsil Ediyor?
• İnternet radyosunun doğuşu: 1993'teki haftalık sohbetten RealAudio'nun canlı yayınına
• SHOUTcast'in hikâyesi: Winamp'ın yanında doğan yayın sunucusu Nullsoft'tan Azerion'a
• Icecast: Bir üniversite radyosu için yazılan açık kaynak sunucunun çeyrek asrı aşan hikâyesi
• FM'den internete radyo: RDS, DAB+ ve akışlı yayın arasındaki farklar, Türkiye'deki durum

Fotoğraf: Roynorry, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons