Clyde kıyısındaki patikayı kapatan duvar: Glasgow'da Harvie's Dyke'ın izleri bulundu

İki yüzyıl sonra, 2026'da arkeologlar yıkılan doğu duvarının izlerini aramak için toprağı yeniden açtı. Olayın önemi şurada: kalabalığın başlattığı itiraz altı yıl süren bir hukuki çekişmeye, oradan da 1828'de Lordlar Kamarası'nın verdiği bir karara uzandı. Glasgow Life'ın etkinlik tanıtımına göre bu karar, kamuya açık patikalar üzerindeki hakları hem korudu hem de tanımladı.

Kazıda neler bulundu

"Digging the Dyke" (Duvarı Kazmak) adlı proje, Glasgow Building Preservation Trust (Glasgow Yapı Koruma Vakfı), Glasgow Kent Konseyi, Glasgow Life, Archaeology Scotland ve Dundee Üniversitesi'nden tarihçi Profesör Chris Whatley'nin ortak çalışması. İskoç yayın kuruluşu STV'nin aktardığına göre kazı, 2026 Glasgow Doors Open Days (Açık Kapılar Günleri) festivalinin parçasıydı ve 400'den fazla kişi kazıyı ziyaret etti ya da bağlantılı etkinliklere katıldı.

En dikkat çekici bulgu, 1791 tarihli ve kentin "Let Glasgow Flourish" (Glasgow serpilsin) sözünü taşıyan nadir bir ticaret jetonu. Ticaret jetonları, 18. yüzyılın sonunda Britanya'da resmî bozuk paranın yetmediği yıllarda tüccarların bastığı, küçük alışverişte para yerine geçen metal pullardı. Archaeology dergisinin haberine göre jeton, duvarı yıkanlar tarafından bilerek gömülmüş olabilir; ancak bu yalnızca bir olasılık, doğrulanmış değil. Jeton duvardan otuz yıl kadar eski; yere ne zaman ve kimin elinden düştüğü bilinmiyor.

Ekip ayrıca harç, zemin yüzeyleri, çatı arduvazları ve sıva parçaları buldu. STV'ye göre bunlar, dönemin çizimlerinde görülen ve nehir kıyısındaki patikaya bakan tahkimli bir yazlık köşkün kalıntıları olabilir.

Bir duvarın sahibine maliyeti

Harvie yıkılan duvarı yeniden ördü ve çekişme hukuki yola taşındı. Dundee Üniversitesi'nin yayın kaydındaki kitap tanıtımına göre karar, 1828'de "Clyde kıyısının özgürlükleri" için uğraşanlar lehine çıktı; olay kenti uzun yıllar meşgul etti, şiirlere, şarkılara ve gazete sütunlarına konu oldu. STV'nin aktardığına göre Harvie'nin viskisi boykot edildi, servetini hukuk masrafları eritti, iflas etti ve yaklaşık on yıl sonra yoksulluk içinde öldü.

Chris Whatley bu hikâyeyi Temmuz 2025'te Birlinn yayınevinden çıkan Harvie's Dyke: The People, their Liberty and the Clyde adlı kitabında anlatıyor. Tanıtım metnine göre olay, geçiş yollarını kapatmaya çalışan başka toprak sahiplerine karşı sonraki protestolara da ilham verdi. Whatley'nin İskoçya Kraliyet Cemiyeti (The Royal Society of Edinburgh) kanalında yayımlanan konuşması:

İskoç hukukunda bir patika ne zaman "hak" olur

İskoçya'nın resmî açık hava erişimi rehberine göre, ortak hukukta bir yolun kamusal geçiş hakkı (right of way) sayılması için bazı koşullar aranıyor:

• Halk tarafından en az 20 yıl kesintisiz kullanılmış olması,
• Bir kamusal yerden başka bir kamusal yere uzanması,
• Açıkça, barış içinde ve arazi sahibinden izin istenmeden, bir hak olarak kullanılması,
• Az çok belirli bir güzergâhı izlemesi.

Glen Tilt'ten 2003 yasasına

Clyde kıyısındaki çekişme tek örnek değildi. İskoç geçiş hakları derneği ScotWays'in kendi tarihçesine göre, toprak sahiplerinin kırsala girişi kısıtlamasına tepki olarak 1845'te Edinburgh'un kent yöneticisi (Lord Provost) Adam Black bir halk toplantısı düzenledi ve bugünkü derneğin öncülü kuruldu. İki yıl sonra, 1847'de, Edinburgh Üniversitesi'nden botanik profesörü John Balfour ve öğrencileri Glen Tilt vadisinde Atholl Dükü ve adamlarınca durduruldu; grup bir taş duvarın üzerinden atlayıp vadiden aşağı yürüdü. Ardından gelen uzun hukuki süreç, yolun kamuya açık olduğunu teyit etti.

Dernek sonradan Jock's Road patikası için de Lordlar Kamarası'na kadar giden bir anlaşmazlığı üstlendi; sonuç lehine çıktı ama dernek neredeyse iflas etti. Bu çizginin bugünkü karşılığı, 24 Şubat 2003'te onaylanan Land Reform (Scotland) Act 2003. Yasa herkese çoğu araziye ve iç sulara gezinti, eğitim ya da bir yerden başka bir yere gitmek amacıyla girme hakkı tanıyor; tek şartı sorumlu davranmak. Bu sorumluluğun ne anlama geldiğini anlatan İskoç Açık Hava Erişimi Kuralları (Scottish Outdoor Access Code) 2004'te onaylandı, hak da 9 Şubat 2005'te yürürlüğe girdi. İngiltere ve Galler'deki 2000 tarihli yasa ise erişimi haritada işaretlenmiş alanlarla sınırlıyor.

Harvie olayıyla 2003 yasası arasında doğrudan bir bağ kurmak doğru olmaz; araya yüz yıldan fazla zaman ve başka çekişmeler giriyor. Ama bu örnekler, kamusal yol fikrinin İskoçya'da tek tek patikalar üzerindeki itirazlarla şekillendiğini gösteriyor.

Ayakta kalan duvar ne olacak

Harvie'nin iki duvarından biri bugün hâlâ Glasgow'un doğusundaki Thorndyke Lane'de, sarmaşıklar altında, tam yüksekliğiyle duruyor. Proje ortakları şimdi bu bölümün geleceği hakkında mahalle sakinlerinin görüşünü topluyor. Calton bölgesinin kent konseyi temsilcisi Linda Pike, STV'nin aktardığı açıklamasında bu geçmişi gün yüzüne çıkarmanın doğu yakasında aidiyet duygusunu güçlendireceğini, hikâyenin nasıl hatırlanacağını da yerel halkın belirlemesi gerektiğini söyledi.

Açık kalan sorular da var: Jeton gerçekten 1823'teki kalabalıktan birinin bıraktığı bir iz mi, yoksa sıradan bir kayıp mı? Bulunan sıva ve arduvaz parçaları çizimlerdeki köşkle kesin olarak eşleştirilebilecek mi? Patikayı kapatan duvarın o patikanın hikâyesini anlatan bir anıta dönüşüp dönüşmeyeceğine ise mahalle karar verecek.

Fotoğraf: Lairich Rig, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons