GOTO 100 hâlâ çalışıyor: modern PC'yi doğrudan BASIC'e açan proje

Burada iç içe geçmiş iki hikâye var. Birincisi bu tek kişilik proje. İkincisi, projenin referans aldığı dil: GW-BASIC. MS-DOS'la birlikte gelen, 1980'lerde çok sayıda insanın ilk programını yazdığı o yorumlayıcının 1983 tarihli kaynak kodunu Microsoft 2020'de MIT lisansıyla GitHub'a koydu. Yani BASIC'in en yaygın MS-DOS sürümü artık hem okunabilir hem de yeniden hayal edilebilir bir şey. Thoreau BASIC, o hayalin somut bir örneği.

Thoreau BASIC ne, ne değil

Önce bir yanlış anlaşılmayı ayıklamak gerekiyor: bu proje, Microsoft'un yayımladığı 1983 kaynağının devamı ya da çatallanması değil. Sitenin kendi ifadesi şöyle: "Thoreau BASIC, GW-BASIC tarzı sözdiziminden yola çıkar ama 1983'te kapana kısılmış değil." Eski kodu değil, yazım biçimini miras alıyor.

Siteye ve itch.io sayfasına göre paketin içinde şunlar var: 64-bit bellek adresleme, x64 için JIT (programı çalışırken makine koduna derleyen katman; derlenemeyen yerlerde klasik yorumlayıcıya düşüyor), çözünürlük sınırı olmayan 24-bit grafik, sprite ve fare desteği, TCP/IP ile HTTP, GM/GS dalga tablosu sesi ve MIDI/WAV/FLAC/Opus çalma, karmaşık sayıların yanında kuaterniyon ve oktonyon aritmetiği, hata ayıklayıcı ve profilleyici, çok çekirdek için PARFOR döngüsü. 3.2 sürümünde dosya listeleme (GETFILES), klavye ve fareyle gezilen hazır menü kutusu, değişken durumunu sağlama toplamıyla diske yazıp geri okuyan STATEWRITE/STATELOAD ve CRC32 eklenmiş. Program ya Windows uygulaması olarak çalışıyor ya da bağımsız bir EXE veya önyüklenebilir EFI görüntüsüne derleniyor.

Sınırları da belli. Satır numaraları zorunlu; yani GOTO'suz bir Thoreau BASIC programı yok. Şimdilik yalnız x64 Windows ve x64 UEFI var, geliştirici Hacker News'te ARM ve Raspberry Pi portunun "en gerçekçi sonraki adım" olduğunu yazıyor. Hackaday'in aktardığı "tüm eski GW-BASIC koduyla kod uyumlu" iddiası projenin kendi beyanı; bağımsız bir uyumluluk ölçümü yayımlanmış değil. İndirme ücretsiz, itch.io'da "istediğin fiyatı ver" kipinde duruyor.

Geliştirici niyetini saklamıyor. Hacker News gönderisinde "Thoreau BASIC bir şaka olarak başladı" diyor: "DIM A%(12000000000) gibi saçma bir şey yazıp bunun gerçekten çalışmasını istiyordum." Aynı gönderide "GOTO 100'ü AVX2, çok iş parçacığı, TCP/IP ve kuaterniyon aritmetiğiyle birleştirmenin saçmalığının tamamen farkındayım; giderek asıl nokta bu oluyor" diye ekliyor. Sorduğu soru da net: "BASIC hiç modadan düşmemiş olsaydı neye benzerdi? Thoreau BASIC 3.2 benim şimdilik verdiğim cevap."

Sabahın dördünde çalışan ilk program

O soruyu anlamlı kılan şey, BASIC'in nereden geldiği. Dil, 1 Mayıs 1964'te Dartmouth College'da ilk kez çalıştı. Computer History Museum'un günlük tarih kaydına göre o gün "Thomas Kurtz ve John Kemeny, Dartmouth College'da basit, kullanıcı dostu dilleri BASIC'i kullanarak bir zaman paylaşımlı sistem başlattı". Zaman paylaşımı, tek bir işlemciyi birden çok kullanıcının programları arasında sırayla bölmek demekti; o tarihe kadar bilgisayara erişim, işini delikli karta yazıp sıraya girmek anlamına geliyordu.

İlginç ayrıntı şu: o sabah saat 04.00'te tek bir program değil, iki ya da üç program aynı anda çalıştı. Bu, hem dilin hem de arkasındaki Dartmouth Time-Sharing System'in (DTSS) birden fazla kullanıcıyı idare edebildiğini aynı anda gösterdi. Kemeny de Kurtz da yıllar sonra o anda orada olduklarını bile hatırlamıyordu.

Amaç baştan pedagojikti. Computer History Museum'un Kurtz anma yazısında bu, "lisans öğrencileri için basit, profesyonel olmayan bir programlama dili yoktu" diye özetleniyor. BASIC, bilgisayar bilimi okumayan matematik, tarih ya da edebiyat öğrencisinin birkaç saatte bir şey çalıştırabilmesi için tasarlandı. Aynı yazıda dilin izlediği yol da sıralanıyor: 1960'ların ana bilgisayarlarından 1970'lerin ve 80'lerin mikrobilgisayarlarına, oradan kredi kartı boyundaki Raspberry Pi'ye.

Dartmouth, BASIC'in 50. yılında arşiv görüntüleri ve tanıklıklardan oluşan bir belgesel yayımladı. Üniversitenin kendi kanalındaki "BASIC at 50" videosunda 1960'ların çekimleri ve Kurtz'un anlatımı yer alıyor.

Altair'den IBM PC'ye: BASIC kişisel bilgisayara nasıl yerleşti

BASIC'in üniversite dışına çıkışı 1975'te başladı. Computer History Museum'un anlatımına göre Altair 8800'ün Ocak 1975'te Popular Electronics kapağında görünmesi hobi dünyasını hareketlendirdi; makineye bir BASIC yorumlayıcısı sağlayan iki genç programcı ise "Paul Allen ve Bill Gates" oldu. Müzenin not düştüğü ayrıntı bugün bile şaşırtıcı: ikisi yorumlayıcıyı yazarken ellerinde çalışan bir Altair yoktu. Microsoft'un kendi duyurusu da bu BASIC yorumlayıcısını "Microsoft'un ilk ürünü" diye tanımlıyor.

IBM, kişisel bilgisayarını 1981'de tanıttı ve makinenin ROM'una bir BASIC yerleştirdi; diskten çalışan gelişmiş sürümün adı BASICA'ydı. GW-BASIC'in buradaki yeri teknik ama belirleyici: işlevsel olarak BASICA ile aynıydı, ancak kendi başına yeten bir çalıştırılabilir dosyaydı ve orijinal makinedeki ROM BASIC'e ihtiyaç duymuyordu. Bu yüzden IBM'in değil, IBM uyumlu üreten herkesin makinesinde çalışabiliyordu. MS-DOS'un uzun süre yalnız üreticiye özel (OEM) sürümler hâlinde dağıtıldığı o dönemde GW-BASIC de bu paketlerin içinde yayıldı.

"GW" neyin kısaltması? Kesin cevabı yok

Adın kökeni, bilgisayar tarihinin çözülmemiş küçük bilmecelerinden biri. Dolaşan rivayetler arasında "Gee-Whiz BASIC", "Graphics and Windows", "Gates, William" ve dili tasarlayan iki kişiden türetilen "Gates-Whitten" var. Microsoft'un erken çalışanlarından Greg Whitten, adı Bill Gates'in seçtiğini söylüyor ama kendi adından gelip gelmediğinden emin olmadığını belirtiyor. Gates'in BASIC'in 25. yılı için yazdığı yazıda GW-BASIC'in "Gee Whiz'in kısaltması" olduğunu söylediği aktarılıyor. Buna rağmen ortada tek bir resmî köken belgesi yok; bu yüzden hangi rivayetin doğru olduğunu kesin dille söylemek mümkün değil.

1991: QBasic devralıyor

GW-BASIC'in MS-DOS içindeki ömrü 1991'de bitti. MS-DOS 5.0 ile birlikte onun yerini QBasic aldı; QBasic, ayrıca satılan QuickBASIC'in yorumlayıcı kısmının biraz kısaltılmış hâliydi. Satır numarası zorunluluğunu kaldıran, tam ekran düzenleyicisi olan ve hata ayıklamayı kolaylaştıran bu araç, 1990'larda BASIC'i ilk kez gören çoğu kişinin aslında tanıdığı program oldu.

2020: 1983'ün assembly'si GitHub'a çıktı

Microsoft, 21 Mayıs 2020'de GW-BASIC'in kaynak kodunu yayımladı. Duyuruyu yazan kıdemli program yöneticisi Rich Turner'a göre açılan şey, 8088 işlemcisi için yazılmış ve 10 Şubat 1983 tarihli assembly kodu. Depo açıklaması net: "Bu depo, Microsoft'un GW-BASIC yorumlayıcısının 1983 itibarıyla özgün kaynak kodunu içeriyor." Lisans MIT.

Kodun tamamı assembly; tek satır C ya da üst düzey dil yok. Turner'ın gerekçesi, dönemin kısıtlarını iyi anlatıyor: o yıllarda "her tek bayt ve her tek komut önemliydi", üst düzey dillerin derleyicileri ise "son derece pahalıydı, nadiren verimli kod üretiyordu ve yer ile performans kısıtlı ev bilgisayarları için genellikle bulunamıyordu".

Dosya başlıklarında ilginç bir damga var: "This translation created 10-Feb-83 by Version 4.3". Turner, bunun Microsoft'un kodu 8088, 6502, 6809 ve Z80 gibi farklı işlemciler arasında taşımak için kullandığı bir komut kümesi çeviricisine işaret ettiğini söylüyor. Microsoft kaynağı değiştiren katkıları kabul etmeyeceğini baştan duyurdu; kod "tarihsel başvuru ve eğitim amacıyla" açılmıştı. Depo 16 Kasım 2023'te arşivlendi, artık salt okunur.

Tarih çizgisi

Aşağıdaki tarihler Computer History Museum, Microsoft'un kendi duyurusu ve GitHub deposu ile projenin kendi sayfasından derlendi.

Aşama	Tarih	Not
Dartmouth BASIC	1 Mayıs 1964	Kemeny ve Kurtz, DTSS üzerinde ilk çalıştırma
Altair BASIC	1975	Gates ve Allen'ın yorumlayıcısı; Microsoft'un ilk ürünü
IBM PC: ROM BASIC ve BASICA	1981	BASIC, makinenin ROM'una giriyor
GW-BASIC kaynağının damgası	10 Şubat 1983	8088 assembly; MS-DOS ile dağıtılan sürüm
QBasic	1991	MS-DOS 5.0 ile GW-BASIC'in yerini alıyor
Kaynak kodun MIT lisansıyla açılması	21 Mayıs 2020	GitHub; 16 Kasım 2023'te arşivlendi
Thoreau BASIC 3.2	Ekim 2026	64-bit, JIT, UEFI'den önyükleme

Türkiye'de BASIC: 1985'te 100 okul, 225 öğretmen

Bu hikâyenin Türkiye'de de belgelenmiş bir ayağı var. Hafize Keser ve Necmettin Teker'in İlköğretim Online dergisinde 2011'de yayımlanan çalışması (10. cilt, 3. sayı), 1960-1988 arasında Türkiye'de bilgisayar eğitiminin gelişimini MEB kayıtlarına dayanarak inceliyor.

Çalışmanın aktardığına göre 1984'te hazırlanan ancak yayımlanmayan ihtisas komisyonu raporu, öğretmenlere verilecek bilgisayar eğitimini üç temel program üzerine kuruyordu: bilgisayar programlamaya giriş, BASIC diliyle programlama ve FORTRAN diliyle programlama. Komisyon, laboratuvar uygulamaları dışında her programın 30-45 saatte öğretilebileceğinde görüş birliğine varmıştı; öğrencilerden ayrıca en az 15 saat öğretmen denetiminde laboratuvar çalışması isteniyordu.

Uygulama 1985'te başladı. MEB Hizmet-içi Eğitim Dairesi, bilgisayar dersini yürütecek öğretmenlere bilgisayar kullanımını ve BASIC programlama dilini öğretmek için ilk kez o yıl kurslar düzenledi. Kursların ikisini daire, ikisini Apple ve Apricot adlı bilgisayar firmaları yürüttü; üçü İstanbul'da, biri Ankara'da yapıldı. Katılımcılar, uygulamaya alınan pilot okulların fen bilgisi, matematik, yabancı dil, elektrik ve elektronik öğretmenleri arasından seçildi. Biri 10, üçü 30 gün süren bu kurslara, bilgisayar verilen 100 okuldan toplam 225 öğretmen katıldı.

Çalışmada yer alan ders taslağı, o kursta BASIC'in nasıl anlatıldığını da gösteriyor. "BASIC Programlama Dili" başlığı altında klavyenin kullanımı ve ekranın hazırlanması (NEW), doğrudan yazdırma ve çizdirme komutları (PRINT, CIRCLE, DRAW), silme işlemleri, sayısal ve sözel değişkenler sıralanıyor. CIRCLE ve DRAW, GW-BASIC'in grafik deyimleri arasında da bulunan komutlar — GW-BASIC kullanım kılavuzunda ikisi de ayrı maddeler hâlinde anlatılıyor. Raporda bu komutların hangi makinede okutulduğu belirtilmediği için doğrudan bir GW-BASIC bağı kurmak doğru olmaz; ama komut listesi, Türkiye'de öğretilen BASIC'in Microsoft ailesine yakın bir lehçe olduğunu düşündürüyor.

Aynı çalışmaya göre kurslar 1987'de çeşitlenerek sürdü, Adana, Ankara ve Antalya'da 11 günlük programlar açıldı. Bilgisayar dersi 1987-1988'de önce seçmeli dersler arasına alındı, sonra her okula konuldu.

Sırada ne var

BASIC'i yazan iki kişiden Thomas Kurtz, 12 Kasım 2024'te 96 yaşında öldü; Computer History Museum'un anma yazısı doğum tarihini 22 Şubat 1928 olarak veriyor. Dili tasarlarken çözdüğü sorun — "elinde bir makine olan ama programcı olmayan birinin on dakika içinde bir şey çalıştırabilmesi" — bugün büyük ölçüde tarayıcıya, elektronik tabloya ve küçük kartlara devredildi.

Thoreau BASIC'in cevaplanmayı bekleyen tarafı da burada. İşletim sistemi olmadan doğrudan BASIC'e açılan bir makine, 2026'da bir nostalji nesnesi mi, yoksa arada hiçbir katman olmadığı için öğretmesi gerçekten kolay bir ortam mı? Geliştiricinin planladığı ARM ve Raspberry Pi portu gelirse bu soru çok daha somut hâle gelecek: ucuz bir kart, açıldığında doğrudan programlamaya hazır bir istem gösterirse, 1964'te Dartmouth'ta kurulan düzen bir kez daha kurulmuş olur.

Bir de şu açık kalıyor: 1983'ün kodu artık okunabilir, çalıştırılabilir ve kopyalanabilir. Ama bir dili canlı tutan şey kodu mu, yoksa onunla ilk kez bir şey çalıştırdığını gören insanların sayısı mı?

Fotoğraf: Swtpc6800 en:User:Swtpc6800 Michael Holley, Public domain, Wikimedia Commons