Hademe dolabında yazılan oyun: Oregon Trail'i Prince de oynadı mı?

Çünkü The Oregon Trail sıradan bir okul oyunu değil. Kırk yılı aşan sürümleriyle 65 milyondan fazla kopya sattığı bildirilen, 2016'da Dünya Video Oyunu Onur Listesi'ne alınan bu yazılım, bilgisayarın Amerikan okullarına nasıl girdiğinin de kısa tarihidir. Prince ayrıntısı doğru çıksa da çıkmasa da, o hademe dolabında olan şey oyun tarihinin başlangıç noktalarından biri.

Bir hafta sonunda kâğıt üstünde kurulan oyun

1971'de Don Rawitsch, Northfield'deki Carleton College'da son sınıf tarih öğrencisiydi ve Minneapolis'te bir ortaokulda stajyer öğretmenlik yapıyordu. Danışman öğretmeni ona "19. Yüzyıl Ortasında Batıya Göç" konulu bir ünite hazırlamasını söyledi. Rawitsch, öğrencilerle oynanacak bir masa oyunu tasarlamaya karar verdi; yolu kâğıtlara çizip apartman dairesinin yerine yaydı.

O sırada eve giren oda arkadaşları Bill Heinemann ile Paul Dillenberger matematik öğrencisiydi ve programlama biliyorlardı. Heinemann, oyunun bilgisayara çok uygun olduğunu söyledi: zar atmak yerine makine oyuncunun elindeki erzağa bakıp hayatta kalma şansını kendisi hesaplayabilirdi. Dillenberger, Vice'ın 2017'de yayımladığı röportajda o anı şöyle anlatmıştı: "Bill bana döndü ve 'Bunu bilgisayara koyabilir miyiz?' diye sordu."

Üçü hafta sonunu oyunu kâğıt üstünde tasarlayıp kodlayarak geçirdi. Önlerinde iki hafta vardı. Minneapolis okul bölgesi kısa süre önce bir HP 2100 mini bilgisayarı almıştı ve bölgedeki okullar bu makineye okul başına tek bir teleprinter ile bağlanıyordu. Ekip HP Time-Shared BASIC ile çalıştı; Heinemann programın genel akışını ve avlanma bölümünü üstlendi, Dillenberger alt yordamları yazdı, oyuncuya görünen metinlerin çoğunu hazırladı ve hataları ayıkladı. Tek terminal olduğu için biri kâğıda kod yazarken diğeri makineye giriyordu.

Heinemann'in bir fikri oyunu kalıcı kıldı: rastgele olaylar coğrafyaya bağlanacaktı. Dağlarda soğuk hava olayları, ovada başka olaylar daha sık çıkıyordu. Avdan elde edilen yiyecek miktarı gibi sonuçlar da biraz rastgeleleştirildi; çocukların oyunu birden fazla kez oynamak istemesi için her turun farklı geçmesi gerektiğini düşünüyorlardı.

Oyun 3 Aralık 1971'de Rawitsch'in sınıflarında perdeyi açtı. Rawitsch ilgi göreceğinden emin değildi; öğrencilerin bilgisayarla teması neredeyse yoktu, bir kısmı tarihe de soğuktu. Sonuç tersi oldu: kapıda sıra oluştu, çocuklar okul çıkışı tekrar denemek için kaldı. Terminal haftada ancak bir süre ayrılabildiği ve başına tek kişi oturabildiği için Rawitsch çocukları gruplara böldü. Gruplar kendi içinde örgütlendi: cevaplar için oylama yapıyor, avlanmayı, haritayı izlemeyi ve erzak sayımını ayrı kişilere veriyorlardı. Oyun bozuldukça üçlü kodu oyun sürerken düzeltiyordu; örneğin oyuncunun eksi parayla giysi almasına izin veren bir hata böyle yakalandı.

Heinemann'in Vice'a söylediği şu cümle, oyunun eğitimde ne yaptığını iyi anlatıyor: "7. ve 8. sınıf çocuklarının okumalarının düzeldiğini görüyordum. 'Hayatları' buna bağlıydı."

Tek bilgisayar, bütün şehir: zaman paylaşımı neydi

Bugün "okulda bilgisayar" denince akla sınıftaki makineler gelir. 1971'de durum tersiydi: bilgisayar tek ve uzaktaydı, okullarda yalnız onun ucu vardı. Zaman paylaşımı (time-sharing) denen yöntem, merkezdeki büyük bir makinenin işlem gücünü onlarca kullanıcı arasında saniyelik dilimlere bölüyordu. Herkes aynı anda bağlanıyor, makine sırayla hepsine bakıyordu. Okuldaki teleprinter ise yalnızca bir daktilo gibiydi: yazdığınızı merkeze gönderir, dönen cevabı kâğıda basar.

Bu yapı The Oregon Trail'in ilk yayılmasını da açıklıyor. Okul bölgesi tek merkezî makineyi paylaştığı için, program bir okulda yazıldığında şehrin başka okullarındaki terminallerden de erişilebilir hale geldi; oyun o günlerde Minneapolis'e kendi kendine dağıldı.

Minnesota bu işi eyalet ölçeğinde kurumsallaştırdı. 1973'te Minnesota Eğitim Bilişim Konsorsiyumu (MECC) kuruldu. Smithsonian dergisine konuşan MECC kurucularından Dale LaFrenz, hedefi şöyle özetlemişti: "MECC'in amacı Minnesota'daki her anaokulu-12. sınıf öğrencisinin eline bir bilgisayar vermekti." Aynı yazıda LaFrenz, merkezdeki ana bilgisayara "Minnesota'nın her yerinden, telefon hattı olan her noktadan aynı anda 435 kullanıcının" bağlanabildiğini söylüyor.

Prince iddiası tam olarak kime dayanıyor

Şimdi hikâyenin kırılgan kısmına gelelim. İddianın bilinen kaynağı tek: Gaming Historian adlı kanalın 11 Nisan 2024'te yayımladığı "The Story of The Oregon Trail" başlıklı uzun belgeseli. Oyunun yaratıcılarıyla yapılan görüşmelerin yer aldığı videoda, 23. dakikanın sonlarında Paul Dillenberger oyunu denettikleri çocuklardan birinin Prince olduğunu anlatıyor. Dillenberger'in anlattığına göre çocuğu görmeden önce adını duymuştu; okuldaki bir öğretmen ondan şöyle söz etmişti: "Burada kendi işini yürüten bir çocuk var. Bir sürü enstrüman çalan, kendi şarkılarını yazan harika bir müzisyen." Dillenberger'in o çocuğun Prince olduğunu sonradan anladığını Kottke de bu sözlerle aktarıyor.

Dayanakların nerede sağlam, nerede zayıf olduğunu ayırmakta fayda var.

• Sağlam olan: Prince'in Minneapolis'te Bryant Junior High'a gittiği biliniyor; ABC News 2015'te onun bu okuldaki basketbol takımı fotoğrafını yayımladı, kare okulun yıllığından geliyor. Oyunu çocuklara denettiren Heinemann ile Dillenberger de Bryant Junior High'da görevliydi ve terminalin durduğu hademe dolabı o okuldaydı. Yani Prince, oyunun ilk denendiği binada okumuş.
• Yaşı uyuyor: Prince 7 Haziran 1958 doğumlu. 1971 sonbaharında 13 yaşındaydı — o okulun yaş aralığına denk geliyor.
• Zayıf olan: İddianın tek dayanağı, olaydan yarım yüzyıldan fazla sonra anlatılan bir hatıra. Dönemin yazılı bir kaydı, sınıf listesi ya da Prince'in kendi anlatımı ortada yok. Oyun tarihi üzerine yazan Video Game Canon sitesi, aynı okul-aynı dönem örtüşmesini aktarırken "oyunu gerçekten oynayıp oynamadığı bilinmiyor" diye kayıt düşüyor.
• Aktarım hatası: Hikâye dolaşırken okul kademesi kayıyor; bazı anlatımlarda "lise" deniyor. Bryant bir junior high, yani ortaokuldu.

Bir ayrıntı daha: oyunun 3 Aralık'taki ilk resmî oynanışı Rawitsch'in sınıfındaydı ve Rawitsch stajını başka bir okulda, Jordan Junior High'da yapıyordu. Dolayısıyla Prince'in adı "sınıfta oyunu oynayan öğrenci" olarak değil, geliştirme sırasında oyunu deneyen çocuklardan biri olarak geçiyor. Bu, iddiayı daha da erken bir tarihe — oyun henüz bitmemişken geçen o iki haftaya — taşıyor.

Kaynakların kendi içinde de bir pürüz var: kimi anlatım Rawitsch'in ünitesini doğrudan Bryant'ta işlediğini yazıyor. Hangi sınıfın hangi okulda olduğu konusunda anlatılar tam örtüşmüyor.

Yukarıdaki belgesel, iddianın çıktığı kaynağın kendisi: Gaming Historian kanalının yayımladığı videoda oyunun yaratıcıları hikâyeyi birinci elden anlatıyor.

800 satır kâğıt ve oyunun ikinci hayatı

Stajyerlik dönemi bitince ekip bir şey yaptı ki bugün akıl almaz görünüyor: kaynak kodu — yaklaşık 800 satırı — kâğıda bastırıp programı bilgisayardan sildiler. Oyun üç yıl boyunca yalnızca bir tomar çıktı olarak var oldu. PC Gamer bu ayrıntıyı 2017'de "Oregon Trail'in tek kopyası üç yıl boyunca bir kâğıt yığınının üstündeydi" diye manşete taşımıştı.

1974'te Rawitsch MECC'e girdi ve kuruluşun sisteminin yeni program kabul ettiğini öğrendi. Heinemann ile Dillenberger'in izniyle o yılın Şükran Günü hafta sonunu kâğıttaki kodu yeniden sisteme girerek geçirdi. Ama aynı oyunu kopyalamakla kalmadı: 1971'de vakit bulamadığı tarih araştırmasını yaptı. Yolculuk boyunca çıkan olayların sıklığını ve türünü, yolda gerçekten yaşananların istatistiğine göre yeniden ayarladı; olasılıkları, okuduğu dönem günlükleri ve yol anlatılarına dayanarak kendisi hesapladı. Yerli halkların oyundaki temsilini de değiştirdi — araştırması, onların göçmenlere yol boyunca yardım ettiğini gösteriyordu. (Bu yöndeki ilk uyarı 1971'de gelmişti: okuldaki diğer öğretmenler, oyundaki olumsuz yerli tasvirlerinin tarihten değil kovboy filmlerinden geldiğini söyleyip değiştirilmesini istemişti.)

Yenilenmiş oyun 1975'te MECC'in eyalet çapındaki zaman paylaşımlı ağına kondu ve Minnesota okullarında beş yıl boyunca sistemin en çok kullanılan yazılımı oldu. Sonrası basamak basamak büyüdü:

Tablodaki tarihler oyunun yaratıcılarıyla yapılan röportajlara ve oyun tarihi derlemelerine dayanıyor. Dikkat çeken satır 1995: Rawitsch, Heinemann ve Dillenberger, oyunu yazdıklarından yirmi dört yıl sonra tanındı. Dillenberger'in Vice'a sözü şuydu: "Bu kadar insana dokunmuş olmak insanın aklını başından alıyor."

Geriye kalan soru

Prince ayrıntısını kesinleştirecek tek şey, dönemin bir kaydı ya da Prince'in kendi ağzından bir cümle olurdu; ikisi de yok. Elimizde bir öğretmenin elli yıllık hatırası, bir okul yıllığı fotoğrafı ve uyan bir takvim var. Bu, "kesin" demek için az; "uydurma" demek için de fazla.

Asıl ilginç olan belki şu: o dolaptaki teleprinterin başından 1971 sonbaharında kim bilir kaç çocuk geçti ve hiçbirinin adı bir yere yazılmadı. Bir okulun tek bilgisayar ucuyla tanıştığı anın kaydı, yalnızca o anda orada bulunan yetişkinlerin hatırladıkları kadar. Prince hikâyesinin bu kadar hızlı yayılmasının nedeni de biraz bu: oyun tarihinin en çok oynanan yapımlarından birinin başlangıcında, adı bilinen tek oyuncu o.

Fotoğraf: Yves Lorson, CC BY 2.0, Wikimedia Commons