Japonya'nın MMX Sondası Mars'ın Uydusu Phobos'tan Toprak Getirmeye Hazırlanıyor
JAXA'nın MMX aracı 20 Ekim'de fırlatılıyor: Phobos'a inip en az 10 gram örnek alacak, Idefix gezginini bırakacak ve 2031'de Dünya'ya dönerek uydunun yakalanmış asteroit mi çarpışma artığı mı olduğunu çözmeye çalışacak.
Türkiye saatiyle 19 Ekim gecesi 22.41'de, Japonya'nın güneyindeki Tanegashima adasından kalkacak bir H3 roketinin burnunda, bugüne kadar kimsenin denemediği bir dönüş bileti duruyor: Mars'ın uydusu Phobos'a inip birkaç avuç toprak alacak ve onu 2031'de Dünya'ya getirecek bir uzay aracı. Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı JAXA'nın bu görevinin adı MMX, yani Martian Moons eXploration (Mars Uyduları Keşfi).
Hedef küçük ama soru büyük. Mars'ın iki uydusu Phobos ve Deimos'un nereden geldiği onlarca yıldır çözülemedi. Elde edilecek en az 10 gramlık örnek, bu tartışmayı uzaktan ölçümlerle değil, laboratuvarda tartıp mikroskop altına koyarak sonuçlandırma şansı veriyor. Üstelik Phobos'un yüzeyinde Mars'ın kendisinden kopup gelmiş parçalar bulunması bekleniyor; bu da görevi dolaylı yoldan, Kızıl Gezegen'den Dünya'ya getirilen ilk örnek adayı yapıyor.
İki rakip açıklama: yakalanmış asteroit mi, çarpışma artığı mı?
JAXA'nın görev sayfası iki ana senaryoyu açıkça yan yana koyuyor. Birincisine göre genç Mars'a büyük bir gök cismi çarptı, yörüngeye savrulan enkaz zamanla birleşerek uyduları oluşturdu; Dünya'nın Ay'ı için en çok kabul gören açıklamanın küçük ölçekli bir benzeri. İkincisine göre ise Phobos ve Deimos, Güneş Sistemi'nin dış bölgelerinden gelip Mars'ın çekimine kapılan asteroitler.
İki fikrin de dayanağı var. Phobos'un koyu rengi ve yüzeyinden yansıyan ışığın tayfı, JAXA'nın ifadesiyle karbonlu asteroitlere çok benziyor; bu, yakalanma fikrini destekliyor. Ancak yüzey tayfı tek başına kesin kanıt sayılmıyor; uzaktan bakarak bu düğüm çözülemedi; asıl ayırt edici bilgi kayacın içindeki minerallerde ve kimyasal parmak izlerinde saklı.
Nottingham Trent Üniversitesi'nden gökbilimci Daniel Brown'ın The Conversation'da yazdığı gibi, örnekler Phobos'un yakalanmış bir asteroit mi yoksa Mars'tan kopan malzemenin birleşmesiyle mi oluştuğunu ortaya koyabilir. Örnek Mars kabuğuna benzer bir kimya gösterirse çarpışma senaryosu, karbonlu asteroitlere benzerse yakalanma senaryosu öne çıkacak.
Phobos'ta Mars'tan da bir parça var
Görevin pek bilinmeyen bir yanı daha var. Phobos, Mars'a o kadar yakın dönüyor ki gezegenin yüzeyine düşen göktaşlarının uzaya fırlattığı malzemenin bir kısmı zamanla bu uydunun üzerine birikti. JAXA'ya göre Phobos'ta, daha dıştaki Deimos'a kıyasla yüz kattan fazla Mars kökenli malzeme bulunuyor olmalı.
Bu, getirilecek 10 gramın içinde Mars'ın farklı bölgelerinden ve farklı çağlarından küçük taneler olabileceği anlamına geliyor. JAXA, bu tanelerin yaklaşık 4 milyar yıl önceki göl ve okyanusların izlerini, organik maddenin kökenine dair ipuçlarını, hatta geçmişteki yaşama dair olası işaretleri taşıyabileceğini belirtiyor. Ancak bunun bir umut olduğunu, garanti olmadığını da not etmek gerek: hangi tanenin gerçekten Mars'tan geldiği ancak laboratuvar analiziyle anlaşılacak.
Dört yıllık bir gidiş-dönüş
JAXA'nın açıkladığı plana göre araç Mars'a yaklaşık bir yılda ulaşacak, Mars çevresinde üç yıl kalacak ve yaklaşık bir yıllık dönüş yolculuğunun ardından örnek kapsülünü Avustralya'ya bırakacak. Toplam süre beş yıla yakın.
| Fırlatma | 20 Ekim 2026, 04.41 Japonya saati (Türkiye saatiyle 19 Ekim 22.41), H3 roketinin 10. uçuşu |
|---|---|
| Yedek fırlatma dönemi | 21 Ekim – 7 Kasım 2026 |
| Mars'a varış | Fırlatmadan yaklaşık bir yıl sonra |
| Mars çevresinde çalışma | Yaklaşık üç yıl (Phobos'a iniş, örnek alma, Deimos yakın geçişi) |
| Dünya'ya dönüş | 2031, kapsül Avustralya'ya iniyor |
| Hedef örnek miktarı | En az 10 gram |
Tablodaki tarihler JAXA'nın basın duyurusu ile görev sayfasından, örnek miktarı ise görev hedeflerinden alındı.
Aracın üç parçası var: Mars yörüngesine girişte işi biten ve ayrılan itki modülü, Phobos çevresindeki gözlem ve iniş işlerini yürüten keşif modülü ve eve dönüşü sağlayan dönüş modülü. Phobos çok küçük olduğu için çevresinde klasik bir yörüngede durmak zor; araç bunun yerine uyduyla birlikte Mars etrafında dönen ve ona göre bir halka çiziyormuş gibi görünen “yarı uydu yörüngesi” kullanacak. Bu konumdan uydunun şekli, çekim alanı ve yüzeyi haritalanacak, onlarca aday iniş noktası incelenecek.
Görevin baştan sona akışı, JAXA'nın resmî YouTube kanalında yayımladığı tanıtım filminde canlandırılıyor:
Toprağı almanın iki yolu
MMX, örneği iki ayrı yöntemle toplamak üzere tasarlandı. İlki, robot kolun ucundaki C-örnekleyici: yüzeyi 2 santimetre kadar derinden delerek bir karot, yani silindir biçiminde bir toprak kesiti alıyor. Derin örneğin değeri, uzay ışınımı ve güneş rüzgârından daha az etkilenmiş olması.
İkincisi, iniş ayaklarından birine yerleştirilen ve NASA'nın katkısı olan P-örnekleyici. Bu düzenek basınçlı gaz püfleyerek yüzeydeki gevşek tozu kabın içine kaldırıyor; ABD'li Honeybee Robotics tarafından üretildi. İki yöntemin birlikte kullanılması, biri aksarsa diğerinin işi kurtarmasını sağlıyor. Görev planı, kompozisyonu karşılaştırabilmek için iki ayrı noktaya iniş yapılmasına da kapı aralıyor.
Phobos'ta 15 gram gelen bir gezgin: Idefix
Ana araç inmeden önce Phobos'a küçük bir gezgin bırakılacak. Fransa'nın uzay ajansı CNES ile Almanya'nın havacılık ve uzay merkezi DLR'nin ortaklaşa geliştirdiği Idefix, yaklaşık 25 kilogram ağırlığında. Ancak Phobos'un çekimi o kadar zayıf ki, Avrupa Uzay Ajansı ESA'ya göre bu gezgin uydunun yüzeyinde yalnızca 15 gramlık bir cisim kadar ağırlık hissedecek. Böyle bir ortamda tekerlekli araç kullanmak hiç denenmemiş bir iş; tekerleklerin toprağa tutunup tutunmayacağı başlı başına bir deney.
Idefix bir Raman tayfölçeri ile yüzey sıcaklığını ölçen bir ışınım ölçer taşıyor ve kameralarıyla zeminin dokusunu inceleyecek. Elde ettiği bilgiler, ana aracın ineceği yerin belirlenmesine de yardım edecek.
Gemideki ortak aletler
MMX, Japonya'nın önderliğinde ama çok ortaklı bir görev. JAXA'nın görev sayfası ve ortak ajansların duyurularına göre başlıca katkılar şöyle:
- NASA: Phobos'tan yayılan gama ışınları ve nötronları ölçerek yüzeydeki elementleri belirleyecek MEGANE aleti ile P-örnekleyici.
- CNES (Fransa): Yüzeydeki mineralleri kızılötesi ışıkta tanıyacak MIRS tayfölçeri, Idefix gezgininin geliştirilmesi ve yörünge tasarımında ortak çalışma.
- DLR (Almanya): Idefix gezgininin ortak geliştiricisi.
- ESA: Aracın derin uzay haberleşme donanımı (aktarıcı ve güç kuvvetlendiricisi) ile Estrack yer istasyonları üzerinden haberleşme desteği.
- NHK: Mars ve uydularını 8K ve 4K çözünürlükte görüntüleyecek kamera sistemi.
Bunlara JAXA'nın kendi geniş açılı ve yüksek çözünürlüklü kameraları TENGOO ile OROCHI, yüzeye uzaklığı ölçen lazer altimetre LIDAR, toz ve iyon ölçen aletler de ekleniyor.
Neden Japonya ve neden şimdi?
Japonya küçük cisimlerden örnek getirmede deneyimli. Hayabusa sondası Itokawa asteroidinden, Hayabusa2 ise Ryugu asteroidinden örnekleri Dünya'ya ulaştırmıştı. MMX bu birikimi bir gezegenin uydusuna taşıyor.
Görev aslında 2024'te fırl
Görev aslında 2024'te fırlatılacaktı, sonra bir sonraki Mars penceresine kaydırıldı. Dünya ile Mars arasındaki uygun konum yaklaşık 26 ayda bir oluştuğu için böyle bir kayma iki yılı aşan bir gecikme demek.
lk eşik birkaç gün sonra: H3'ün aracı doğru yörüngeye bırakması. Sonra uzun bir bekleyiş başlayacak. Örnek kapsülü Avustralya'ya indiğinde, taneler Tokyo yakınlarındaki JAXA tesislerine götürülecek. O noktada asıl soru masaya gelecek: Phobos'un toprağı bir asteroidin mi, yoksa Mars'ın çok eski bir yarasının mı izini taşıyor? Cevap ikisinin karışımı da olabilir; Phobos'un yüzeyindeki Mars tozu, uydunun kendi malzemesinden ayırt edilmeden sonuca varılamayacak. 2031'de gelecek birkaç gram, bu yüzden yalnızca bir uydunun değil, Mars'ın kendi geçmişinin de ilk somut parçası olabilir.Fotoğraf: This work is licensed under the Government of Japan Standard Terms of Use (Ver.2.0). The Terms of Use are compatible with the Creative Commons Attribution License 4.0 International. For the terms of use of this work, see this license page. The Government of Japan Standard Terms of Use (Version 2.0) was revised in 2024 and replaced by the Public Data License (Version 1.0). Accordingly, updates to the copyright policies are currently in progress on the websites of public institutions, such as national and local governments. For content on websites where the updates have already been completed, please use {{PDL1.0}} instead. العربية ∙ বাংলা ∙ English ∙ español ∙ 日本語 ∙ 한국어 ∙ македонски ∙ português ∙ русский ∙ slovenščina ∙ svenska ∙ Tiếng Việt ∙ 中文 ∙ +/− This file is licensed under the Creative Commons Attribution 4.0 International license. You are free: to share – to copy, distribute and transmit the work to remix – to adapt the work Under the following conditions: attribution – You must give appropriate credit, provide a link to the license, and indicate if changes were made. You may do so in any reasonable manner, but not in any way that suggests the licensor endorses you or your use. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0CC BY 4.0 Creative Commons Attribution 4.0 truetrue, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
