Van Gogh'u ünlü yapan kadın: Jo van Gogh-Bonger mirası nasıl yönetti
Van Gogh'un ünü kendiliğinden doğmadı. Yengesi Jo van Gogh-Bonger seçici satışlar, 1905'teki dev sergi ve bilerek bekletilen mektuplarla ressamı 34 yılda dünyaya tanıttı.
Ocak 1891'de Paris'te, 28 yaşında bir kadın bir yıl bile dolmadan iki cenaze görmüştü. Önce kayınbiraderi Vincent van Gogh ölmüş, altı ay sonra da kocası Theo. Johanna, kısaca Jo, kucağında bir yaşına basmamış oğlu ve bir eve sığmayacak kadar tabloyla kaldı. Van Gogh Müzesi'nin anlatımına göre elinde Vincent'ın yüzlerce resmi vardı ve o gün bunların neredeyse hiçbir piyasa değeri yoktu.
Bugün Van Gogh adı müzelerin en kalabalık salonlarıyla, rekor fiyatlarla, kahve kupasından şemsiyeye her yere basılan ayçiçekleriyle özdeş. Bu ünün kendiliğinden doğduğunu düşünmek kolay: "Dehası sonunda anlaşıldı." Oysa Van Gogh Müzesi kendi sitesinde açıkça şunu yazıyor: Jo'nun bağlılığı olmasaydı bu mümkün olmazdı. Hikâyeyi ilginç yapan da burada başlıyor. Sanat tarihinin en bilinen efsanelerinden biri, sanat dünyasının içinden gelmeyen, ressamla yalnızca birkaç kez yüz yüze gelmiş bir kadının otuz dört yıllık, hesaplı ve sabırlı çalışmasıyla kuruldu.
Bu yazı Jo van Gogh-Bonger'in ne yaptığını değil, daha çok nasıl düşündüğünü anlatmaya çalışıyor: hangi eseri satıp hangisini elde tuttuğunu, mektupları neden yıllarca beklettiğini ve parasını nereye koyduğunu.
Bir yatılı ev ve bir çevre
Jo 1862'de Amsterdam'da doğdu, İngilizce okudu, kız okullarında öğretmenlik yaptı. 1889'da Theo ile evlenip Paris'e taşındı; oğulları Vincent Willem Ocak 1890'da doğdu. Theo'nun ölümünden sonra Hollanda'ya döndü ve Amsterdam'a yakın Bussum kasabasında bir pansiyon açtı.
Van Gogh Müzesi bu adımın yalnızca geçim derdi olmadığına dikkat çekiyor: Bussum o yıllarda yazarların ve sanatçıların yaşadığı bir yerdi ve Jo buradaki tanıdıkları sayesinde sanat dünyasının kapılarını öğrenmeye başladı. Bugünkü dille söylersek, önce bir ağ kurdu. Theo'nun sanat taciri olarak bıraktığı bağlantılar da bu ağın parçası oldu.
Küçümsenen bir başlangıç
İlk adımlar alkışla karşılanmadı. 1892'de Amsterdam'da bir Van Gogh sergisi hazırlanırken Hollandalı ressam Richard Roland Holst'un Jo hakkında yazdığı aktarılan sözler, onun nasıl görüldüğünü özetliyor: Holst, onu sentimentalizme kapılmış, konuyu bilmeden coşan biri olarak tarif ediyor ve acısının Vincent'ı bir tanrıya dönüştürdüğünü söylüyordu. Sanat çevresinin erkekleri için Jo, evlilik yoluyla tanınmamış bir ressama bağlanmış, işi duygusallığa vuran bir dul kadındı.
Jo'nun cevabı tartışmaya girmek değil, işi sürdürmek oldu.
Satış: az, seçici, kamuya açık
Van Gogh Müzesi'nin kıdemli araştırmacısı Hans Luijten, Jo'nun hayatını anlatan 2019 tarihli biyografisi Alles voor Vincent (İngilizcesi 2022'de The Woman Who Made Vincent Famous adıyla çıktı) için defterlerini, hesap kayıtlarını ve o güne kadar yayımlanmamış günlüklerini taradı. Müzenin kitap için yaptığı duyuruya göre Jo 1891 ile 1925 arasında en az 192 resim ve 55 kâğıt üzeri eser sattı.
Rakamdan çok satışın biçimi önemli. Müze, Jo'nun eserleri mümkün olduğunca kamuya açık koleksiyonlara ve dünyanın farklı yerlerine yerleştirmeye çalıştığını, böylece Vincent'ı olabildiğince çok insanın görebildiğini anlatıyor. Satış sergileri düzenledi, eserleri müzelere ödünç verdi, yazarları ve eleştirmenleri Van Gogh hakkında yazmaya özendirdi. Open Culture'ın aktardığına göre Jo çok sayıda eseri ucuza dağıtmak yerine daha az eseri daha yüksek fiyata satmayı tercih ediyordu; bu, eserlerin değerini korumanın yoluydu.
Elde tutmak da satmak kadar bilinçliydi. Müzeye göre Jo, ailenin duygusal bağı olan ya da kendi sevdiği bazı eserleri hiç satışa çıkarmadı; örneğin Hasat tablosu bunlardan biriydi. Bu "çekirdek koleksiyon" ailede kalacaktı.
1905: bir daha tekrarlanmayan sergi
Jo'nun en büyük işi 1905'te Amsterdam'daki Stedelijk Müzesi'nde açtığı retrospektif oldu. Luijten'e göre burada Van Gogh'un 484 eseri bir araya geldi ve "bu büyüklükte bir Van Gogh sergisi bir daha hiç yapılmadı." Müze, hazırlık belgelerinin Jo'nun örgütleme becerisini gösterdiğini yazıyor: sergilenecek eserlerin belirlenmesinden bekçilerin ücretine kadar her şeyi kendisi ayarlamıştı. Tepkiler karışıktı; bazı ziyaretçiler parlak renkleri ve sert fırça izlerini fazla modern buldu. Yine de müzeye göre bu sergiden sonra Van Gogh'un fiyatları hızla yükselmeye başladı.
Mektuplar: neden 24 yıl bekledi?
Van Gogh'u bugün yalnızca bir ressam değil, iç dünyasını tanıdığımız bir insan olarak düşünmemizin nedeni kardeşine yazdığı mektuplar. Bu mektupları ilk kez okura ulaştıran da Jo'ydu. Ama hemen değil.
1914'te üç cilt olarak çıkan Brieven aan zijn broeder (Kardeşine Mektuplar) baskısının önsözünde Jo gecikmenin nedenini kendisi açıklıyor. Van Gogh mektuplarının eleştirel basımını hazırlayan Van Gogh Müzesi ve Huygens Enstitüsü ekibinin aktardığına göre şöyle yazmıştı: "İlgiyi, hayatını adadığı eser hak ettiği gibi tanınıp takdir edilmeden önce onun kişiliğine çekmek, ölüye karşı haksızlık olurdu." Başka bir deyişle önce resimler kabul görmeliydi; insan Vincent ancak ondan sonra sahneye çıkabilirdi. Bu, ünlü "acı çeken deha" anlatısının ressamın kendi eserlerinin önüne geçmesini bilinçli olarak geciktiren bir karardı.
Aynı ekibin arşiv kayıtlarından çıkardığı ayrıntılar, kararın ne kadar pahalı olduğunu da gösteriyor:
| Sözleşme tarihi | 18 Ocak 1911 (yayın 1912'de planlanmıştı, 1914'te gerçekleşti) |
|---|---|
| Yayınevi | Kaliteli kitabı uygun fiyata ulaştırmayı amaçlayan De Wereldbibliotheek |
| Baskı | Üç cilt, 2.100 adet |
| Jo'nun önsözü | 54 sayfalık biyografik giriş |
| Masraf | Basımı Jo kendi cebinden finanse etti |
| Sonuç | Masrafını yedi yılda çıkarabildi, on yılın sonunda eline geçen net tutar 2.500 guldeni biraz aştı |
Almanca baskı da aynı yıl Berlin'de Paul Cassirer tarafından yayımlandı. Jo'nun yazdığı giriş metni, müzeye göre uzun yıllar Van Gogh hakkında yazılan her şeyin ana kaynağı olarak kaldı. Ekip, bugünün titiz yayıncılık ölçüleriyle bakıldığında baskıda okuma hataları ve eksik pasajlar bulunduğunu, isimlerin baş harfe indirildiğini de not ediyor; ama Van Gogh'un genel resmini bozmadığını ve kuşaklar boyu bir hazine olduğunu ekliyor.
Newsthink kanalının yayımladığı yukarıdaki videoda Jo'nun mirası depolayıp ardından adım adım ünlendirme planını nasıl uyguladığı anlatılıyor.
New York ve İngilizce okur
Jo, Amerikan okuruna ulaşmadan ünün tamamlanmayacağını düşünüyordu. 1915-1919 arasında New York'ta yaşadı ve mektupları İngilizceye çevirmeye başladı. Van Gogh Müzesi'ne göre 1925'teki ölümünde mektupların yaklaşık üçte ikisini çevirmişti; İngilizce baskı ölümünden dört yıl sonra çıktı.
"Vincent'ın şanı için bir fedakârlık"
Hikâyenin belki en çarpıcı anı 1924'te yaşandı. Jo ve oğlu, beş ayçiçeği tablosundan ikisine hâlâ sahipti ve bunlardan ayrılmak istemiyorlardı. Jo sonunda birini Londra'daki National Gallery'ye sattı. Van Gogh Müzesi'nin aktardığına göre müzenin müdürüne şöyle yazdı: "Bu, Vincent'ın şanı uğruna bir fedakârlıktır." Satış, bir başyapıtı Britanya'nın en ziyaret edilen ulusal galerilerinden birinin duvarına taşıdı.
Sanattan fazlası
Luijten'in biyografisinin öne çıkardığı bir başka yön, Jo'nun yalnızca bir "miras yöneticisi" olmadığı. Müzenin duyurusuna göre Hollanda'daki Sosyal Demokrat İşçi hareketinde etkindi ve kadınların çalışma koşulları için uğraşan yeni kadın hareketine yakındı. Mektupları sosyalist eğilimli, ucuz kitap çıkaran bir yayınevine vermesi de ekibe göre bu görüşlerle ilgiliydi. Luijten'in sözleriyle Jo "belki tanınan bir isim değil, ama hesaba katılması gereken bir güçtü."
Açık kalan soru
Jo 1925'te 62 yaşında öldü. Satmadığı eserler ve mektuplar oğlu Vincent Willem'e geçti; o da koleksiyonu bir vakfa devretti ve 1973'te açılan Van Gogh Müzesi'nin kurucularından oldu. Müzenin bugün sergilediği aile koleksiyonu, Jo'nun "satma" dediği eserlerdir.
Geriye cevabı kolay olmayan bir soru kalıyor: Bugün tanıdığımız Van Gogh ne kadar Vincent'ın kendisi, ne kadar Jo'nun kurduğu anlatı? Mektupları hangi sırayla ve hangi kesintilerle yayımlayacağına, hangi tabloyu hangi müzeye vereceğine o karar verdi. Luijten'in yayımladığı günlüklerin dijital baskısı, bu sorunun peşine düşmek isteyenler için artık herkese açık.
Fotoğraf: Raoul Saisset (Life time: 1851-1897), Public domain, Wikimedia Commons
