Gobi'de kumun altındaki müze: Pterozor fosilleri bulundukları yerde sergileniyor

Gobi denince çoğu kişinin aklına Moğolistan gelir. Bu müze ise Moğolistan'da değil, Çin sınırları içinde, Turfan-Hami Havzası'nda. Gobi'nin güneybatı uzantısı sayılan bu kuru havza, Tanrı Dağları'nın (Tian Shan) eteğinde uzanıyor.

Önce sakinler: Hamipterus kimdi?

Pterozorlar sık sanıldığı gibi dinozor değil. Dinozorlarla akraba, onlarla aynı çağlarda yaşamış ve gökyüzünü kuşlardan çok önce fethetmiş sürüngenlerdi. Kanatları, aşırı uzamış dördüncü parmaktan gövdeye gerilen deri bir zardan oluşuyordu. İskeletleri kuşlarınki gibi ince ve içi boş kemiklerden yapıldığı için fosilleşirken çoğunlukla ezilip yassılaşır. Bir pterozor kafatasını üç boyutlu, yani ezilmemiş halde bulmak paleontolojide büyük şans sayılır.

Hami'yi ünlü yapan da tam olarak bu oldu. Çin Bilimler Akademisi Omurgalı Paleontolojisi ve Paleoantropoloji Enstitüsü'nden (IVPP) Wang Xiaolin ve ekibi, 2014'te Current Biology dergisinde bölgeden yeni bir türü tanımladı: Hamipterus tianshanensis. Cins adı Hami bölgesinden ve Yunanca "kanat" anlamına gelen pteron sözcüğünden, tür adı ise Tanrı Dağları'ndan geliyor. Erken Kretase dönemine ait göl tortullarında, kemikleri ezilmeden korunmuş en az 40 bireyin kalıntısı bulunmuştu. Bu bireylerin kanat açıklığı yaklaşık 1,5 ile 3,5 metre arasında değişiyordu.

Bulguların en dikkat çekeni burun üzerindeki kemik ibikti. Araştırmacılar, büyük ve sağlam ibikli bireylerin erkek, daha küçük ibikli olanların dişi olduğunu öne sürdü. Bu yorum, pterozorlarda yalnız erkeklerin ibik taşıdığı yönündeki eski görüşü sarsıyordu. Ekip, tek bir yerde bu kadar çok bireyin bir arada bulunmasını, hayvanların koloni halinde yaşadığı bir yuvalama alanı olarak yorumladı. Bu kolonin bir fırtına sırasında göl kıyısındaki çamura gömüldüğü düşünülüyor.

Bir kum taşı blokta 215 yumurta

Asıl sürpriz 2017'de geldi. Wang Xiaolin'in ekibi Science dergisinde, Hami'den çıkarılan tek bir kum taşı blokta en az 215 pterozor yumurtası bulunduğunu, bunların en az 16'sında embriyo kalıntısı olduğunu yayımladı. Science News'un aktardığına göre o güne kadar dünyanın her yerinde bulunmuş pterozor yumurtaları bir elin parmaklarını geçmiyordu.

Pterozor yumurtaları bugünkü kertenkele yumurtalarına benzer şekilde yumuşak kabukluydu. Kuş ya da timsah yumurtası gibi sert bir kabukları olmadığı için fosilleşirken genellikle yassılaşırlar. Hami'deki bazı yumurtaların biçimini koruması, embriyoların bilgisayarlı tomografiyle incelenmesini mümkün kıldı. Sonuç şaşırtıcıydı: yumurtadan çıkmak üzere olan yavruların bacak kemikleri iyi gelişmişti, ama kanat kaslarının tutunduğu kemik çıkıntısı henüz zayıftı. Ekibe göre yavrular doğar doğmaz yürüyebiliyor ama uçamıyordu. Bu da bir süre ebeveyn bakımına ihtiyaç duymuş olabileceklerini düşündürüyordu.

Bu yorum herkesi ikna etmedi. Bazı paleontologlar, embriyoların gelişim evresinin tam olarak bilinemediğini öne sürdü. 2021'de yayımlanan bir başka çalışma ise Hamipterus yavrularının, yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra uçabildiği düşünülen diğer pterozor yavrularından belirgin biçimde farklı olmadığını savundu. Yani "yürüyen ama uçamayan yavru" fikri hâlâ tartışmalı.

Fosiller neden yerinde kaldı?

Wang Xiaolin, yirmi yıldır Hami'de kazı yürütüyor ve bugün müzenin de müdürü. Guardian'a verdiği demeçte, bu kadar zorlu bir yere müze kurmanın bilimsel bir gerekçesi olduğunu anlattı: fosiller burada gömülmüş ve burada bulunmuştu. Onları yerinde tutmak hem kırılgan kalıntıları taşınma riskinden koruyor hem de ziyaretçinin onları kendi jeolojik bağlamı içinde görmesini sağlıyor.

Müze, Hami'nin rüzgârla oyulmuş yardang arazileri arasında yer alıyor. Yardang, kuru bölgelerde kum yüklü rüzgârların yumuşak kayaları aşındırarak oluşturduğu, ters dönmüş tekne gövdesini andıran uzun sırtlara verilen ad. China Daily'nin aktardığına göre Wang, Hami Gobisi'ndeki pterozor fosil alanını dünyanın en büyük ve en yoğun pterozor fosil sahası olarak tanımlıyor. CGTN'nin haberine göre sergiler arasında Hamipterus'un üç boyutlu korunmuş yumurta ve embriyoları ile ilk kez halka gösterilen büyük pterozor örnekleri var. Guardian ise üst ve alt çenesiyle birlikte kafa ibiğinin yumuşak doku yapılarını koruyan bir fosilin de sergilendiğini yazıyor. Açılış, Eylül ayında Hami'de düzenlenen 10. Uluslararası Pterozor Konferansı ile aynı günlere denk geldi.

Çöle karşı değil, çölle birlikte

Müzeyi, Pekin merkezli peyzaj mimarlığı ofisi Turenscape tasarladı. Ofisin proje sayfası arazinin koşullarını şöyle özetliyor: yılda yalnızca 30-50 milimetre yağış, kuzeydoğudan esen ve Beaufort ölçeğinde 13'e ulaşabilen rüzgârlar, -22 ile 46 derece arasında gidip gelen hava sıcaklığı ve güneş altında 70 dereceye çıkan zemin. Wang Xiaolin'in Guardian'a anlattıklarına göre ise yaz aylarında zemin sıcaklığı 80 dereceyi bulabiliyor.

Turenscape mimarlarından Huai Kaifeng'in Guardian'a anlattığına göre binanın büyük bölümü 8 metre derinliğe gömülü. Toprak, birkaç metre aşağıda gündüz ile gece, yaz ile kış arasındaki sert sıcaklık dalgalanmalarını büyük ölçüde sönümler. Yani yeraltı, binaya kendiliğinden gelen bir yalıtım katmanı gibi çalışıyor: yazın serin, kışın ılık kalıyor. Yerin üstünde kalan yalnızca yedi giriş ve onları örten sarmal kabuklar.

Bu kabuklar yalnızca fosil yumurtalara gönderme yapmıyor. Turenscape'e göre yumurta biçimli yuvarlak gövdeler rüzgârı yönlendiriyor ve yapı üzerindeki rüzgâr basıncını yüzde 40 azaltıyor. Köşeli bir kutu rüzgârı keserken, yuvarlak bir gövde onu etrafından akıtır. Kum fırtınalarının cepheleri zımparaladığı bir arazide bu fark önemli.

Işık ve hava nasıl giriyor?

Yeraltına gömülmenin bir bedeli var: gün ışığı. Tasarımcılar bunu tavandan zemine uzanan büyük, yarı saydam ışık hunileriyle çözmüş. Turenscape'in hesabına göre bu huniler yapay aydınlatma ihtiyacını yüzde 48,8 azaltıyor ve yılda 84.672 kilovatsaat elektrik tasarrufu sağlıyor.

Havalandırma da büyük ölçüde doğal. Guardian'ın aktardığına göre bacalar, serin havanın aşağı çökmesine, sıcak havanın ise yükselip dışarı çıkmasına izin veriyor. Turenscape, kuru çöl havasından yararlanan pasif bir buharlaşmalı serinletme sistemi kullanıldığını ve böylece klima enerjisinin yüzde 94 azaldığını belirtiyor. Klimalar yalnızca yedek olarak duruyor.

Turenscape'in proje dosyasındaki öteki çözümler de çölün kıt kaynaklarına göre düşünülmüş:

Guardian ayrıca müzeden yaklaşık bir kilometre uzakta, yukarıdan bakınca bir pterozor silueti çizen bir güneş tarlası kurulduğunu yazıyor. Huai Kaifeng'e göre bu tarla müzenin kendi ihtiyacını karşılayacak kadar elektrik üretecek. Yine de enerji güvencesi için bina Hami şebekesine bağlı tutuluyor. Wang Xiaolin'in deyişiyle: "Burada, Gobi'de su çok değerli."

Turenscape kanalının yayımladığı tanıtım videosu, binanın yer üstü kabuklarını ve yeraltı salonlarını gösteriyor:

Kongjian Yu'nun son işlerinden biri

Hami müzesi, Turenscape'in kurucusu Kongjian Yu'nun tamamladığı son tasarımlardan biri. Yu, kentlerdeki yağmur suyunu borulara hapsetmek yerine parklar, sulak alanlar ve geçirgen zeminlerle emdirmeyi öneren "sünger kent" yaklaşımıyla tanınıyordu. Peking Üniversitesi'nde mimarlık ve peyzaj okulunu kurmuştu. Yu, Eylül 2025'te Brezilya'nın Pantanal bölgesinde bir belgesel çekimi için bindiği küçük uçağın düşmesi sonucu hayatını kaybetti.

Ofisin baş mimarı Jiinyi Hwang, Guardian'a müzenin de bu çizginin devamı olduğunu söyledi: "Dünyamız kuruyor. Çöller ve kurak bölgeler genişliyor, kentler ısınıyor. Yapılı çevrenin giderek daha büyük bir kısmı, bir zamanlar üzerine yapı kurulamaz sayılan iklimlere itiliyor. Aynı varsayımlarla, yani kapalı kutular, cam cepheler ve mekanik iklimlendirmeyle tasarlamayı sürdürürsek, bu arazilerin ayıramayacağı kaynakları tüketiriz."

Projede yer almayan Nebraska-Lincoln Üniversitesi'nden peyzaj mimarı Wang Yujia da Guardian'a benzer bir değerlendirme yaptı. Ona göre binanın büyük bölümünün rüzgâra, kuma ve güneşe doğrudan maruz kalmaması "çok, çok daha az klima" demek. Wang, çöldeki lüks tatil köylerinin teknolojiyle serin tutulabildiğini ama bunun çok büyük enerji ve kaynak gerektirdiğini hatırlatıyor ve ekliyor: "Binayı çevreden tamamen yalıtmak için yalnızca teknolojiye güvenmek yerine, zaten var olan çevre koşullarıyla olabildiğince birlikte çalışmak mantıklı."

Açık sorular

Burada verilen enerji ve tasarruf oranlarının neredeyse tamamı tasarım ofisinin kendi hesapları. Bina daha birkaç haftalık; gerçek bir Hami yazını ve kışını geçirdikten sonra ölçülecek tüketim değerleri, bu tahminlerin ne kadar tuttuğunu gösterecek. Kum fırtınalarının ışık hunilerine ve yarı saydam yüzeylere zaman içinde ne yapacağı da merak konusu.

Paleontoloji tarafında ise asıl iş henüz bitmiş değil. 2017'deki çalışmaya göre yumurtalı blokta görünenlerin altında daha fazla yumurta gömülü olabilir. Arazinin büyük kısmı hâlâ kazılmayı bekliyor. Hamipterus yavrularının ilk günlerinde nasıl yaşadığı sorusunun cevabı da büyük olasılıkla müzenin vitrinlerinde değil, onun birkaç kilometre ötesindeki kumların altında duruyor.

Fotoğraf: Jonathan Chen, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons