Jura denizinden pelet fosilleri: plesiozorlar kıyıya kusmaya mı geliyordu?

Neden bir kusmuk topağı haber değeri taşır

Bunun önemini anlamak için paleontolojinin ikiye ayrılan dünyasına bakmak gerekiyor. Bir tarafta vücut fosilleri var: kemik, diş, kabuk, yani hayvanın kendisinden geriye kalan parça. Diğer tarafta iz fosiller (ichnofosiller) var: hayvanın kendisi değil, yaptığı şeyin taşa geçmiş hâli. Ayak izi, tünel, yuva, dışkı — ve evet, kusmuk.

Fark şurada: bir kemik size hayvanın neye benzediğini anlatır, bir iz fosil ise o hayvanın o gün ne yaptığını anlatır. İz fosil, donmuş bir anatomi değil, donmuş bir davranıştır. Bir ayak izi hayvanın hangi hızda yürüdüğünü ele verir; fosilleşmiş bir dışkı ne yediğini söyler. Knaust'un incelediği topaklar da — eğer yorumu doğruysa — 160 milyon yıl önceki bir sindirim sonrasının kaydı oluyor.

Knaust, Popular Science'a verdiği demeçte alanın bugünkü durumunu şöyle özetledi: "Son on yılda fosilleşmiş kusmuk üzerine çok sayıda araştırma yapıldı, ama bunların çoğu omurgalıların başka omurgalıları yemesine odaklandı." Buradaki topaklarda omurgalı kalıntısı değil, baştan sona omurgasız kalıntısı var — kabuklu deniz canlıları.

Karottan çıkanlar

Aşağıdaki bilgiler doğrudan Geological Magazine'deki makalenin özetinden derlendi.

Kabuklar oraya kendiliğinden gelemezdi

İşin can alıcı noktası bir uyumsuzluk. Topaklar, nehir deltasının önündeki çökellerde bulundu; makalenin belirttiğine göre bu ortamda tuzluluk sürekli iniyor çıkıyor, çünkü nehir tatlı su boşaltıyor. Oysa topakların içindeki canlılar stenohalin — yani ancak dar bir tuzluluk aralığında yaşayabilen, tuzluluk oynamasına dayanamayan türler. Bu hayvanlar bulundukları yerde yaşamış olamazlar.

Peki kabuklar oraya nasıl geldi? Akla ilk gelen açıklama fırtınadır: güçlü bir dalga açıktaki kabukları toplayıp kıyıya yığmış olabilir. Knaust bu ihtimali dağılım biçimine bakarak eliyor. Fırtına çökelleri kabukları katman hâlinde, geniş bir alana yayar; buradaki topaklar ise birkaç santimetrelik noktalarda, yerel olarak duruyor. Üstelik sımsıkı paketlenmişler ve kenarları aşınmış — makale bu aşınmayı, mide içindeki asitle açıklanabilecek bir iz olarak değerlendiriyor.

Yani kabukları oraya fizik değil, biyoloji taşımış görünüyor: bir hayvan onları açıkta yutmuş, kıyıya yakın bir yerde geri çıkarmış.

Baykuş peleti benzetmesi

Bugün bir baykuşun yaptığı da tam olarak budur. Baykuş avını bütün yutar, sindiremediği kemik ve tüyü midesinde bir topak hâline getirir ve ağzından geri çıkarır. Bunlara pelet denir ve kuş gözlemcileri peletleri ayrıştırarak baykuşun ne yediğini çıkarabilir.

Knaust'un önerdiği senaryo da aynı mantıkta: uzun boyunlu bir deniz sürüngeni, açık denizin dibinde kabuklu canlılarla besleniyor, sonra sığ suya geliyor ve sindiremediği kabukları pelet hâlinde bırakıyor. Knaust'un Phys.org'a söylediği gibi: "Plesiozorlar avlandıktan sonra dinlenmek ya da uyumak için kıyıya yaklaşmış olabilir ve büyük ihtimalle o sırada kusmuşlardır."

Bu davranışın modern karşılıkları var. Kürklü foklar ve deniz kıyısında yaşayan timsahlar da sindiremedikleri sert kalıntıları geri çıkarır. Aradaki fark, plesiozorların karaya çıkamıyor olması: onlar muhtemelen su altında kalarak sığ bölgeye geliyordu.

Şüpheli kim? Ve neden kesin değil

Bir iz fosilin en zor sorusu şudur: izi kim bıraktı? Kusmuğun yanında failin kendisi durmuyor. Knaust bu yüzden eleme yoluyla ilerliyor; makalede yöntem, olası üreticilerin işlevsel anatomisini ve bilinen mide içeriklerini karşılaştırmak olarak tarif ediliyor.

• Balıklar: Topaklar çoğu balığın çıkarabileceğinden büyük.
• Kafadanbacaklılar: Boyut ve içerik uymuyor.
• İhtiyozorlar ve deniz timsahları: Bunların bilinen beslenmesi ağırlıklı olarak balık; kabuklu omurgasız yığını bu profile oturmuyor.
• Kriptoklididler: Uzun boyunlu plesiozor ailesi. Hem yeterince büyükler, hem de dipte beslendikleri biliniyor. Makale bunları "en olası" üretici olarak gösteriyor.

Knaust'a destek veren bağımsız bir veri de var. Discover Magazine'e verdiği demeçte şunu söylüyor: "Avustralya'da Erken Kretase plesiozorları mide içerikleriyle birlikte korunmuş durumda ve bu içerik, Norveç'ten tarif edilen regurgitalitlerle kompozisyon bakımından dikkat çekici derecede benzer." Yani başka bir yerde, bir plesiozorun midesinin içinde bulunan malzeme, buradaki topakların içeriğine benziyor.

Yorumun sınırı

Burası önemli, çünkü haber başlıkları genellikle bu kısmı atlar. Makalenin özeti, kriptoklididlerin en olası üretici olduğunu söyledikten hemen sonra bir kayıt düşüyor: Hybodontiformes dışlanamaz. Hybodontiformes, Jura denizlerinde yaygın olan soyu tükenmiş bir köpekbalığı grubu; bazı üyelerinin kabuk ezmeye uygun yassı dişleri vardı. Yani topakların sahibi uzun boyunlu bir sürüngen değil, bir köpekbalığı da olabilir.

İkinci sınır, korunma yanlılığı. Makaleye göre bu topaklar, yüksek çökelme hızı ve yoğun canlı faaliyeti olan hareketli bir delta ortamında oluştu; çoğu dağıldı ya da kabukluların açtığı tünellerin içine karıştı. Bugün elimizde olanlar, hızla gömülmüş ya da bir tünele düşmüş olan azınlık. Dolayısıyla bulunan topakların dağılımı, o zamanki davranışın gerçek dağılımını değil, korunmaya en elverişli yerleri gösteriyor olabilir. "Kıyıya gelip kusuyorlardı" yorumu ile "kusmuk yalnızca kıyıda fosilleşebiliyordu" olgusu birbirine karışabilir; bu, iz fosil çalışmalarının klasik tuzağıdır.

Üçüncüsü ise doğrudan yöntemsel: "dinlenmek ya da uyumak için geliyorlardı" cümlesi bir gözlem değil, bir yorum. Fosil kaydında duran şey kabuk topağı; uyku, o topağın etrafına sonradan eklenen bir hikâye.

Kusmuğa isim vermek

Çalışmanın en sessiz ama belki en kalıcı kısmı şu: Knaust bu topakları resmî olarak adlandırdı. İz fosiller, onları bırakan hayvanın türünden bağımsız biçimde kendi isimlendirme sistemine sahiptir — çünkü genellikle faili bilemezsiniz, ama izi tarif edebilirsiniz. Bir ayak izi türünün adı, o ayağın sahibi olan dinozorun adından ayrıdır.

Makale yeni bir iz cinsi tanımlıyor: Vomitus. Altında üç iz türü var: Vomitus concha, Vomitus serpula ve Vomitus echinoderma — sırasıyla kabuk, boru kurdu ve derisidikenli ağırlıklı topaklar. Böylece bundan sonra başka bir kuyuda benzer bir topak bulan biri, hangi hayvanın kustuğunu bilmeden de bulgusunu tarif edip kataloğa girebilecek.

Sırada ne var

Knaust'un Popular Science'a söylediği son cümle, çalışmanın kendi ölçeği hakkında dürüst bir değerlendirme: "Bu daha yalnızca başlangıç. Soyu tükenmiş hayvanların yemekten sonra geri çıkardıklarını eşeleyerek öğrenebileceğimiz çok şey var."

Asıl testi belki de jeoloji değil, kimya verecek. Eğer bu topakların yüzeyindeki aşınma gerçekten mide asidinden geliyorsa, aşınmanın şiddeti bir sürüngen midesi ile bir köpekbalığı midesini birbirinden ayırabilir mi? Ya da bir gün birinin karotunda, topağın hemen yanında onu bırakan hayvanın bir parçası çıkar mı? Şimdilik elimizde failin kimliği değil, olay yerinin kendisi var — ve Kuzey Denizi'nin altında enerji şirketlerinin bambaşka bir amaçla çıkardığı yüzlerce kilometrelik karot, kimsenin paleontoloji için biriktirmediği bir arşiv olarak duruyor.

Fotoğraf: Ghedoghedo, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons