Jura'dan uçamayan bir kuş çıktı: orak pençeli, testere dişli avcı

Sorun şu: ders kitaplarındaki anlatı, dinozordan kuşa giden yolu kademeli bir uçuş iyileştirme hikâyesi olarak kurar. Kuyruk kısalır, göğüs kemiği büyür, kanat uzar, hayvan havaya kalkar. Yuezhuornis bu düz çizgiye uymuyor. Çalışmanın sorumlu yazarı Wang Min, fosilin kuşlara özgü bir leğen kemiği ve arka uzuv yapısı taşıdığını, buna karşılık "küçük bir etçil dinozorun özelleşmiş avcı ayağını ve dişlerini" koruduğunu söylüyor. Ekibin yorumuna göre bu hayvan uçmak için değil, yerde koşmak için kurulmuş bir kuştu.

Kuşlar, dinozorların hâlâ yaşayan dalı

Arka planı hatırlamakta yarar var. Kuşların dinozor kökenli olduğu fikri 1861'de Almanya'nın Solnhofen kireçtaşlarında bulunan Archaeopteryx ile tartışmaya girdi: tüy izleri taşıyan, ama dişleri, pençeli parmakları ve uzun kemikli kuyruğu olan bir hayvan. Yüz altmış yıl sonra bugün kuşların, teropod dinozorların bir alt kolu olduğu paleontolojide tartışmalı değil; kuşları ve en yakın soyu tükenmiş akrabalarını kapsayan gruba Avialae deniyor.

Tartışmalı olan, uçuşun bu ağacın neresinde ve kaç kez ortaya çıktığı. Tüylü, uzun ön uzuvlu, kanat benzeri yapılara sahip pek çok küçük teropod biliniyor; bunların bazıları süzülüyor, bazıları çırpınarak kısa mesafeler alıyor, bazılarının ne yaptığı hiç bilinmiyor. Bu bulanıklık içinde Yuezhuornis fazladan bir soru getiriyor: eğer bir hayvan tam kanatlara sahip olduğu hâlde onları uçmak için kullanmıyorsa, kanadın ne zaman "uçuş organı" sayılacağına nasıl karar vereceğiz?

Fujian'ın beş yıllık fosil serisi

Yuezhuornis gökten inmedi. Zhenghe Faunası denen bu fosil topluluğu, son yılların en verimli Jura yataklarından biri. 2023'te aynı bölgeden, bataklıkta yürüyen bir kuşu andıracak kadar uzun bacaklı Fujianvenator prodigiosus tanımlandı. 2025'in Şubat ayında yine Wang Min'in ekibi, modern kuşlara özgü pigostil denen kaynaşmış kuyruk kemiğini taşıyan Baminornis zhenghensis'i duyurdu; bu bulgu kuş gövde planının sanılandan yaklaşık 20 milyon yıl daha erken kurulduğu anlamına geliyordu. Aynı faunadan tüy izli Zhengheornis buyu de çıktı.

Yani Fujian'ın Jura kayaları, beş yıl içinde birbirine hiç benzemeyen dört erken kuş akrabası verdi: bataklık yürüyücüsü, kısa kuyruklu uçucu, tüylü bir ara biçim ve şimdi de yerde koşan bir avcı. Bu çeşitlilik, Geç Jura'da kuş soyunun tek bir "kanat geliştirme" projesi yürütmediğini, aynı anda birden çok yaşam alanını yokladığını düşündürüyor.

Ölçüler ne söylüyor

Nature'daki çalışmanın ve kurumun duyurusunun verdiği sayılar şöyle:

Bu 377 türlük karşılaştırma işin omurgası. Ekip, Yuezhuornis'in kol-bacak oranlarını yaşayan kuşların oranlarıyla eşleştirdiğinde fosil, havada vakit geçiren kuşların yanına değil, sülün gibi yerde yaşayan kuşların arasına düştü. Aynı ölçüler, kuş olmayan bazı paravian dinozorlarla da örtüşüyor.

Orak pençe ayrıntısı da burada devreye giriyor. İkinci ayak parmağını yerden kaldırıp kanca gibi çevirebilme özelliği, Velociraptor ve Deinonychus gibi deinonikosaurların alameti. Yuezhuornis'te aynı donanımın bulunması, hayvanın yerdeki avı tutmak için kullanılan bir ayakla dolaştığını gösteriyor. Wang'ın tarifiyle hayvan, çoğunlukla koşan ama gerektiğinde kısa mesafeler uçan Amerika çöllerinin yol koşucusu kuşuna benzer bir yaşam sürüyordu.

Uçuşu kaybetti mi, hiç edinmedi mi?

İşin en açık ucu bu ve çalışma da bunu kapatmıyor. İki ayrı okuma mümkün. Birincisi: Yuezhuornis'in ataları uçuyordu, o yere indi ve kanatları küçüldü — tıpkı sonraki 150 milyon yılda adalarda onlarca kez yaşandığı gibi. Ekip bu okumayı öne çıkarıyor ve fosili kuş evriminde bilinen en eski uçuş kaybı örneği olarak sunuyor. İkincisi: bu hayvan ana kuş soyundan kopmuş ayrı bir deneme olabilir ve atalarının hiçbir zaman düzgün uçmamış olması da mümkün.

Soy ağacındaki yeri de ilk okumayı kendiliğinden doğrulamıyor. Çalışmanın ortak yazarı Zhou Zhonghe, yapılan analizlerin Yuezhuornis'i kararlı biçimde Avialae içine yerleştirdiğini belirtiyor — yani hayvan kuş tarafında. Ama Avialae'nin tabanına yakın bir dalda yer almak, uçabilen bir atadan geldiğini kanıtlamaya yetmiyor; o atanın uçuş yeteneği de aynı şekilde çıkarıma dayalı.

Çalışmada yer almayan Edinburgh Üniversitesi paleontologu Steve Brusatte'ın basına yaptığı değerlendirme bu kararsızlığı iyi özetliyor. Brusatte fosilin iskeletinin "bir Frankenstein yaratığı karışımına" benzediğini söylüyor ve ekliyor: "Yuezhuornis, verdiği cevaplardan çok soru doğuran keşiflerden biri." Yine de yeni türü önemsiz saymıyor; ona göre bulgu, erken kuşların ve en yakın akrabalarının sanılandan çeşitli olduğunu gösteriyor.

Bir başka sınır, örneklem. Elde bu türe ait tek bir iskelet var. Tek bireyin uzuv oranları, türün tamamı için ne kadar temsil edici bilinmiyor; genç bir hayvan mı, erişkin mi, cinsiyetler arasında fark var mı gibi sorular tek fosille yanıtlanamaz. Uçamadığı yorumu doğrudan bir iz üzerine değil, kemik oranlarının yaşayan kuşlarla karşılaştırılması üzerine kurulu.

Sırada ne var

Zhenghe Faunası'nın hâlâ üretiyor olması, bu soruların kapanacağını değil, en azından sınanacağını düşündürüyor. İkinci bir Yuezhuornis örneği, özellikle farklı yaşta bir birey, oranların türe mi bireye mi ait olduğunu ayırabilir. Göğüs kemiği ve omuz kuşağının ayrıntıları, kanat çırpma kaslarının gerçekten küçülüp küçülmediğini gösterebilir. Ve aynı kayalardan çıkacak her yeni tür, Geç Jura'da kuş soyunun kaç ayrı hayat denediğini biraz daha netleştirecek.

Şimdilik elde kalan şu: 150 milyon yıl önce, kuşların uçuşu henüz tam kurmadığı bir dönemde, kanatları olan ama onları uçmak için kullanmayan bir hayvan yerde koşuyordu. Kanadın tek bir amaç için değil, birden çok amaç için şekillenebildiği fikri, kuş evrimini anlatmanın düz çizgisini biraz daha eğriltiyor.

Fotoğraf: JensKunstfreund, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons