Great Zimbabwe'de Çin Çömleği: Bir Afrika Başkentinin 8 Bin Kilometrelik Ağı

Chirikure'nin belgeselde anlattığına göre soru onun kendi çocukluğuna kadar uzanıyor: "Büyürken her yanım Great Zimbabwe'nin simgeleriyle çevriliydi. Üniversitede arkeoloji okumaya başladığımda ise bu yapıları kimin inşa ettiği konusunda çok büyük bir tartışma olduğunu fark ettim."

Yeşim yeşili kırık nereden geliyor

Parçanın türü belli: Longquan. Çin'in doğusundaki Zhejiang eyaletinde, Longquan kentinin fırınlarında üretilen yeşil sırlı seramik. Live Science'ın aktardığına göre bu tarz yaklaşık MS 950'de ortaya çıktı; yani Great Zimbabwe'nin başkent olmasıyla aşağı yukarı aynı yüzyılda.

UNESCO, Longquan'ın kuşaktan kuşağa aktarılan pişirme tekniğini 2009'da somut olmayan kültürel miras listesine aldı. Kurumun tanımına göre sır, menekşe-altın renkli kilin yakılmış feldspat, kireçtaşı, kuvars ve bitki külüyle karıştırılmasıyla hazırlanıyor; fırın 1310 santigrat dereceye kadar çıkıyor ve ısıtma-soğutma altı aşamalı bir döngü hâlinde tekrarlanıyor. Ustalar her aşamayı termometreyle ve alevin rengine bakarak denetliyor. Kısacası bu, yeşim taşının görüntüsünü çamurdan üretmek üzerine kurulmuş bir teknoloji. Ortaçağda onu kopyalayabilen başka bir yer yoktu; bu yüzden bir kırığın rengi bile adres gibi okunabiliyor.

Harçsız örülmüş bir başkent

Great Zimbabwe, bugünkü Zimbabve'nin güneydoğusunda, MS 1000 civarında yükselen bir imparatorluğun merkeziydi. Yapıları, bugün Zimbabve ve çevre ülkelerde yaşayan Şona halkının ataları ördü. Kazılara göre kent 11. yüzyıldan en az 15. yüzyıla dek güçlü kaldı.

Taş kent 730 hektarlık, yani 7,22 kilometrekarelik bir alana yayılıyor. En bilinen yapısı, "Great Enclosure" denen büyük çevreleme: yaklaşık 250 metre uzanan, yerinde 11 metreye çıkan duvarlar. İçindeki konik kulenin çapı 5,5 metre, yüksekliği 9 metre. Hepsinin ortak özelliği şu: harç yok. Taşlar birbirine yalnızca yontuyla ve kendi ağırlığıyla tutunuyor. Nüfus konusunda rakamlar oynak; eski çalışmalar zirvede 20 bin kişiden söz ediyor, istatistik modellemeye dayanan daha yeni araştırmalar ise nüfusun 10 bini aşmadığını söylüyor.

Kentin ilk kazısı 19. yüzyılın sonunda yapıldı ve hemen ardından Britanyalı sömürgeciler fildişi, metal ve altın eserleri alıp gitti. Live Science'ın belgeselden aktardığına göre bu kişiler yapıları Afrikalıların kuramayacağını öne sürüyor, kökeni Akdeniz'den gelen Fenikelilere bağlıyor ve eserleri İngiltere'ye taşımayı bu yanlışla meşrulaştırıyordu. Great Zimbabwe kökenli eserlerin önemli bir bölümü bugün Oxford Üniversitesi'ne bağlı Pitt Rivers Müzesi'nin koleksiyonunda.

Rüzgârın takvimi

Çin seramiği Afrika'nın içlerine bir anda ulaşmadı; sırayla el değiştirdi. Hint Okyanusu'nda tüccarlar muson döngülerinin ürettiği rüzgârlarla yol alıyordu: rüzgâr yılın bir yarısı bir yöne, öbür yarısı ters yöne esiyor, bu da gidiş ile dönüşü aynı yıla sığdırmayı mümkün kılıyordu. Yani okyanus bir engel değil, takvimi belli bir otoyoldu.

Great Zimbabwe'nin altın ve fildişi yükleri, bu otoyolun Afrika ucundaki Svahili kıyı kentlerine, Sofala ve Kilwa gibi limanlara iniyordu. Kilwa Kisiwani, 13. ve 15. yüzyıllar arasında zirvesindeydi ve bir noktada Sofala'daki altın ticaretinin denetimini ele geçirdi. Bağlantının izi tek yönlü değil: Kilwa'da basılmış sikkeler bölgenin pek çok yerinde, Great Zimbabwe dahil, bulunmuş durumda. Kilwa'nın kendi kazılarında ele geçen ithal sırlı çanak çömleğin çoğu da Çin yeşil sırlısıydı; aralarında yaklaşık MS 1300'e tarihlenen bir Yuan dönemi matarası var.

Yalnız Çin değil: uzaklıklar tablosu

Chirikure'nin Live Science'a verdiği bilgiler, Great Zimbabwe'nin ağının yalnız denizaşırı olmadığını gösteriyor. Aşağıdaki uzaklıklar onun aktardığı rakamlardan derlendi.

"Hindistan ya da Sri Lanka'dan Great Zimbabwe'ye en az 8.000 kilometre var," diyor Chirikure Live Science'a. Sığırlara ait kemiklerin kimyasal çözümlemesi ise hayvanların bir bölümünün 140 kilometrelik bir alan içinde el değiştirdiğini ortaya koymuş. Yani uzak mesafe ticareti, yerel bir alışveriş ağının üzerine binmişti.

Aynı fırınların İstanbul'daki rafı

Longquan adı Türkiye'de de tanıdık; çünkü aynı fırınların ürünleri Topkapı Sarayı'nın mutfaklarında raf raf duruyor. Milli Saraylar'ın tanıtımına göre sarayın yeşil sırlı Çin seramiği koleksiyonu 1.354 parçadan oluşuyor ve neredeyse tamamı Yuan (1271-1368) ile Ming (1368-1644) dönemlerine ait; kurum bunu dünyanın en büyük böyle koleksiyonu olarak tanımlıyor. Sarayın Çin porseleni toplamı ise 10.700 parça olarak kayıtlı. Dönemin inancına göre bu yeşil kaplar zehirli yemekle temas ettiğinde renk değiştiriyor ya da çatlıyordu; bu yüzden sultan sofrasında ayrı bir yer tutuyorlardı.

İlginç olan şu: aynı yüzyıllarda, aynı Çin fırınının ürünü, biri Afrika'nın iç yaylasında bir taş kentin yamacına, biri Boğaz kıyısındaki bir sarayın kilerine ulaşıyordu. İki uç birbirini tanımıyordu belki; ama ikisini de aynı deniz yolları besliyordu. Bu, Hint Okyanusu ağının ne kadar geniş dokunduğunu anlatan somut bir karşılaştırma.

Bulgunun sınırı

Birkaç noktada temkinli olmak gerekiyor. Birincisi, bu kırık bir dergi makalesiyle değil, bir belgeselle duyuruldu; Live Science haberinde hakemli bir yayına, laboratuvar ölçüm tablosuna ya da toplam parça sayısına atıf yok. İkincisi, bir seramik tarzının MS 950'de başlamış olması o parçanın 950'de Afrika'ya ulaştığı anlamına gelmiyor: Longquan fırınları yüzyıllarca üretim yaptı ve Great Zimbabwe'de daha önce bulunan Çin yeşil sırlıları 14.-15. yüzyıllara tarihlenmişti. Parçanın Afrika'ya varış tarihi, sırrının rengiyle değil kazı katmanıyla belirlenir.

Üçüncüsü, Chirikure'nin kendisi miktar konusunda ölçülü: "Great Zimbabwe'nin her yerinde buluyoruz," diyor, ama az sayıda. "Bu, Çin seramiklerinin nadir olduğu anlamına geliyor. Belki de seçkinler kullanıyordu. Oldukça önemli ya da çok değerli bulunan egzotik bir mal olmalı." Yani bulgu, kente yığınla Çin malı girdiğini değil, az sayıda prestij nesnesinin binlerce kilometre yol aldığını gösteriyor.

Sırada ne var

Kentin 500 yılın ardından neden boşaldığı hâlâ açık bir soru; kazılar, kuru ve fazla ekilmiş toprağın büyüyen nüfusu artık doyuramamış olabileceğine işaret ediyor. Chirikure'nin bir sonraki merakı ise dışarıdan gelen mal değil, yerli taş: Great Zimbabwe'nin simgesi olan sabuntaşı kuşlar. "Sabuntaşı kuşlar Great Zimbabwe'nin önemli bir parçası," diyor, "ama kimse bu sabuntaşını nereden aldıklarını gerçekten bilmiyor." Bu kuşlardan esinlenen Zimbabve Kuşu, ülkenin ulusal simgesi ve bayrağında yer alıyor. Arkeolog, bir sonraki arazi döneminde çevredeki sabuntaşı damarlarını dolaşıp kaynağı bulmak istiyor.

Chirikure'nin Live Science'a söylediği bir cümle, işin yönünü de özetliyor: "Ticaret ve alışverişi biraz daha anlamaya çalışmanın vakti geldi; özellikle Sri Lanka ile güney Afrika gibi yerlerdeki toplulukları karşılaştırarak. Çünkü insanları ayıran su, aynı zamanda insanları birbirine bağlayan şeydi." Great Zimbabwe'nin arşivi yok; eldeki belge, bir yamaçtan çıkan yeşil bir kırık.

Fotoğraf: Andrew Moore from Johannesburg, South Africa, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons