Kış kasveti mevsimsel depresyona dönüşebilir: belirtiler ve tedavi yolları

Günler kısalıp hava soğudukça ve gökyüzü grileştikçe bazı insanlarda bir isteksizlik ve enerji düşüklüğü baş gösterir. Gündelik dilde buna "kış hüznü" deniyor. Ancak herkes için bu his kısa süreli bir keyifsizlikten ibaret kalmıyor. Ruh hali günlük yaşamı aksatacak kadar derinleştiğinde tablo, mevsimsel duygudurum bozukluğu (SAD) denen bir depresyon türü olabilir.

Mevsimsel depresyon nedir?

Cleveland Clinic'e göre Amerikalıların yüzde 10 ile 20'si karanlık aylarda ruh halinde hafif bir düşüş fark edebiliyor. Mevsimsel duygudurum bozukluğu ise mevsim düzenine bağlı seyreden bir depresyon. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), mevsimler değişirken ruh halinde ve davranışlarda belirgin farklar görülüyorsa bu durumdan şüphelenilebileceğini belirtiyor. Belirtiler genellikle her yıl aynı dönemde geri dönüyor ve dört ila beş ay sürebiliyor.

Adına rağmen bozukluk yalnızca kışa özgü değil; yaz döneminde ortaya çıkan türü de var. Uzmanlar bunu yılsonu telaşından kaynaklanan "bayram hüznü"nden de ayırıyor. Aile toplantıları, seyahatler ve yoğun iş takvimi herkesi yorabilir. SAD ise takvimdeki tarihlerden çok gün ışığındaki değişimle ilişkili.

Nedeni tam bilinmiyor

Araştırmacılar kesin bir neden belirleyebilmiş değil. Birkaç etkenin birlikte rol oynadığı düşünülüyor: genetik yatkınlık, beyin kimyası ve ritmi bozulmuş bir biyolojik saat. Vermont Üniversitesi'nden psikolog Kelly Rohan, bu görüşü Ulusal Sağlık Enstitüleri'nin (NIH) yayınına anlattı. Çalışmaların büyük bölümü iki beyin kimyasalına odaklanıyor: serotonin ve melatonin. NIMH'e göre SAD'li kişilerde bu maddelerdeki değişimler normal günlük ritmi bozuyor. Vücut gün ışığı saatlerindeki değişime ayak uyduramayınca uyku, ruh hali ve davranışlar etkileniyor.

Belirtiler ve tanı

Mevsimsel depresyon, diğer depresyon türleriyle pek çok belirtiyi paylaşıyor. Herkeste hepsi görülmeyebilir. Yine de belirtiler iki hafta ya da daha uzun sürüyorsa bir sağlık uzmanına başvurmak öneriliyor.

SAD için kan testi ya da görüntüleme yöntemi yok. Hekim, art arda en az iki yıl boyunca aynı mevsimde yinelenen depresif dönemleri arıyor. Başka nedenleri elemek için tiroit işlevi gibi bazı kontroller de yapılabiliyor.

Tedavi seçenekleri

SAD tedavi edilebilir bir durum ve birçok kişi birden fazla yaklaşımı bir arada kullandığında en iyi sonucu alıyor.

Işık kutusu, kaybedilen gün ışığını telafi etmeyi amaçlıyor. NIMH'e göre uzun süredir kış tipi SAD tedavisinin temel araçlarından biri. Işığın, ruh hali ve uykuyla bağlantılı beyin kimyasallarını etkilediği düşünülüyor. Mayo Clinic'ten psikolog Craig Sawchuk ışık tedavisinin etkili ve kolay tolere edilen bir yöntem olduğunu söylüyor. Önerisi, uyandıktan sonraki bir saat içinde 10.000 lüks gücünde bir ışık kutusu ya da lambayı yaklaşık 20 dakika kullanmak. Sawchuk, uygulamanın ilkbahara kadar ya da ruh hali kendiliğinden düzelmeye başlayana dek sürdürülmesini öneriyor.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) ise yararsız düşünce ve alışkanlıkları fark edip yeniden biçimlendirmeye yardımcı oluyor. SAD'e uyarlanmış sürümü (BDT-SAD) genellikle altı hafta boyunca haftada iki grup seansından oluşuyor. Kışın karanlık öğleden sonralarından korkmak gibi mevsime dair karamsar inançları hedefliyor. Ayrıca eve kapanma isteğine karşı keyifli etkinlikler planlamayı öğretiyor. Doğrudan karşılaştırmalarda BDT ve ışık tedavisi belirtileri hemen hemen aynı ölçüde hafifletmiş; ışık tedavisi bazı belirtilerde biraz daha hızlı sonuç vermiş.

Antidepresanlar tek başına ya da terapiyle birlikte kullanılabiliyor. SAD serotoninle ilişkili olduğu için hekimler sıklıkla sertralin, fluoksetin ve essitalopram gibi seçici serotonin gerialım inhibitörlerine başvuruyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) ayrıca bupropionun uzatılmış salımlı biçimini onayladı. Sonbahardan erken ilkbahara kadar her gün alındığında mevsimsel depresyonun geri dönmesini önlemeye yardımcı olabiliyor.

Neden önemli?

Mevsimsel depresyon çoğu zaman "hava böyle olunca moral bozulur" diyerek geçiştiriliyor. Oysa yinelenen ve yaşamı aksatan bir tablo, normal bir keyifsizlikten farklı olarak değerlendirilmeyi ve tedavi edilmeyi hak ediyor. Belirtilerin bir mevsim düzeniyle geri gelmesi, durumu öngörülebilir kılıyor. Bu da önceden hazırlık yapmayı mümkün hale getiriyor.

Bu öngörülebilirlik pratikte büyük avantaj. Belirtileri her yıl aynı dönemde başlayan biri, o dönemden önce önlem alabilir. Rohan'ın verdiği örneğe göre belirtileri genellikle ekimde başlayan biri, ışık tedavisine eylülde girebilir. Rohan, doktorla konuşmanın önemini vurguluyor: doğru tedavi ya da tedavi birleşimi, etkilenen mevsimde yaşam kalitesini artırabilir.

Cleveland Clinic ve NIH uzmanları ayrıca günlük rutinlerin de fark yaratabileceğini söylüyor. Düzenli uyku, gün ışığından yararlanma ve hareket gibi alışkanlıklar bu önerilerin arasında sayılıyor. Bunlar tedavinin yerini tutmasa da biyolojik saati dengede tutmaya katkı sağlayabilir.