Kıtaların altında ağır kaya ne zaman damlar: eşik yaklaşık yüzde 4
İTÜ'lü araştırmacıların modeline göre kıta altındaki eklogit kütlesi yalnızca ağırlığına değil biçimine de bağlı olarak batıyor; eşik ise yüzde 4 civarı.

Bir kaşık balı tabağın üstüne eğdiğinizde iki şey görürsünüz: kalın ve topak bir parça uzayıp sarkar, sonunda damlar; aynı miktar bal ince bir tabaka olarak yayılırsa kaşığın üstünde kalır. Dünyanın kıtalarının altında, yüz kilometrelerce derinde benzer bir ayrım olabilir. Yeni bir bilgisayar modellemesi, ağır bir kaya kütlesinin batıp batmayacağının yalnızca ne kadar ağır olduğuna değil, nasıl bir biçimde durduğuna da bağlı olduğunu gösterdi.
Çalışma, İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü'nden Dr. Açelya Ballı'nın başı çektiği bir ekibe ait. Sonuçlar Terra Nova dergisinin Ekim 2025 sayısında (cilt 37, sayı 5, sayfa 353-360; DOI 10.1111/ter.70008) yayımlandı, 20 Kasım 2026'da Phys.org'da haberleşti. Ekipte Ballı'nın yanı sıra Oğuz Hakan Göğüş, Ebru Şengül Uluocak ve J. van Hunen de var.
Litosfer damlaması nedir?
Litosfer, kabuk ile mantonun en üstteki sert kısmından oluşan, levha gibi davranan dış kabuktur. Altında daha yumuşak, çok yavaş akan manto uzanır. Litosferin alt kesimi çevresine göre yoğunlaşırsa kendi ağırlığıyla aşağı sarkar ve koparak mantoya gömülür. Jeologlar bu olaya litosfer damlaması ya da litosfer kaybı diyor. Yüzeyde bunun izleri, ani yükselme, havza oluşumu ve volkanizma dalgaları olarak aranıyor.
Batmaya hazır kaya: eklogit
Phys.org haberine göre iki kıta çarpıştığında kabuk 60-80 kilometreye kadar kalınlaşıyor ve en alttaki kesim eklogite dönüşüyor. Eklogit, yüksek basınç altında mineral yapısı sıkışarak yoğunlaşan bir kaya; altındaki mantodan bile ağır hale gelebiliyor. Volkanik yaylarda da benzer bir tablo var: magma yukarı çekilip alınınca geride yoğun kalıntı kalıyor.
Bu ağır tabaka çoğu zaman yerinde duruyor. Ekibin sorusu da buydu: Hangi koşulda duruyor, hangi koşulda sarkıp aşağı çekiyor?
18 model, iki biçim
Araştırmacılar iki boyutlu sayısal modellerle 18 deney yürüttü. Haberde belirtilen kadarıyla iki eklogit biçimi denendi ve yoğunluk farkı değiştirilerek sonuçlar izlendi.
| Biçim | Kalınlık | Genişlik | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Kalın ve toplu | 25 km | 100 km | Yoğunluk farkı yeterliyse damlıyor |
| İnce ve geniş | 10 km | 250 km | Denenen hiçbir koşulda yerinde kalıyor |
Yoğunluk eşiği de belirleyici çıktı. Eklogit altındaki litosferden en fazla 70 kg/m³ (yaklaşık yüzde 2) daha yoğunsa hiçbir şey batmadı. Kalın kütle ancak 130 kg/m³ (yaklaşık yüzde 4) ve üzerinde damladı. Ballı'nın ifadesiyle: "Yoğun kaya kıtaların altında her yerde aynı biçimde batmıyor. Modellerimiz, boyutunun ve yoğunluğunun, çevresindeki katmanların yoğunluğuyla birlikte, kayanın yerinde kalıp kalmayacağını, küçük bir damla mı oluşturacağını yoksa çok daha büyük bir litosfer kaybının parçası mı olacağını belirlemeye yardım ettiğini gösteriyor."
Makalenin özeti de bunu üç kipe ayırıyor: küçük ölçekli damlama, eklogitin de katıldığı büyük ölçekli damlama ve eklogitin olduğu gibi kaldığı kararlı litosfer. Tıpkı balda olduğu gibi yalnızca miktar değil, kütlenin topak mı yoksa ince tabaka mı olduğu sonucu değiştiriyor.
Tek seferde değil, basamak basamak
Modellerde eklogit bir anda gitmedi: bölündü ve aşamalar halinde battı, her aşama yeni bir damlama getirdi. Phys.org'a göre bu, bazı volkanik yaylarda kayıtlı magmatik etkinliğin 10-30 milyon yıl arayla darbeler halinde gelmesiyle uyumlu. Orta And Dağları'da da son 20 milyon yılda iki magmatik evre var. Makalenin özetinde Orta And Dağları, güney Sierra Nevada, Tibet ve pasif kıta kenarlarındaki litosfer değişimlerini açıklamaya yardım edebileceği belirtiliyor.
Anadolu bağlantısı
Haber, çok aşamalı damlamaların Tibet'in ortasında ve Orta Anadolu'daki Konya Havzası altında da öne sürüldüğünü, ikincisinin İTÜ araştırmacılarının ortak yazar olduğu bir çalışmaya dayandığını belirtiyor. Bu çalışma, Nature Communications'ta Eylül 2024'te çıkan makale: A. Julia Andersen, Göğüş, Russell Pysklywec, Şengül Uluocak ve Tasca Santimano, Konya Havzası'nın bugünkü çökmesini, platonun genel yükselmesine eşlik eden ikinci bir damla darbesiyle açıklıyor. Toronto Üniversitesi'nin duyurusuna göre ekip bunu uydu verisi, sismik verideki üst manto anomalisi ve kalınlaşmış kabuk bulgusuyla birleştirdi; ayrıca silikon polimeri (PDMS) ve seramik küreler kullanarak 50 saati aşan laboratuvar deneyleri yaptı. Orta Anadolu Platosu'nun son yaklaşık 10 milyon yılda 1 kilometreden fazla yükseldiği, 2017 tarihli Nature Communications çalışmasında (Göğüş, Pysklywec, Şengör, Gün) Kırşehir yayının katlanmasının altındaki litosfer kökünün damlamasına bağlanmıştı.
Ballı ve arkadaşlarının makalesi ise Anadolu'yu değil, daha çok eklogit tetikleyicisinin genel kurallarını anlatıyor; özetinde yer alan örnekler Andlar, Sierra Nevada, Tibet ve pasif kenarlar. Anadolu'daki damlamayı doğrudan bu modellerle açıkladıklarını söylemek mümkün değil.
Sınırlar ve açık soru
Modeller iki boyutlu ve kayanın erimesini hesaba katmıyor. Haberde damlamayla volkanizma arasındaki bağ, saha verileriyle sınanacak bir hipotez olarak tanımlanıyor.
Sıradaki sınav, bu yoğunluk eşiklerinin gerçek bölgelerin sismik görüntülerdeki kayıp litosferle ve volkanik kayıtlarla örtüşüp örtüşmediği. Örtüşürse, kıtaların altındaki damlaların zamanlamasını yüzeydeki volkanik kayıtlardan okumak mümkün olabilir; bu henüz bir beklenti.
Fotoğraf: Peter A. Cawood, Priyadarshi Chowdhury, Jacob A. Mulder, Chris J. Hawkesworth, Fabio A. Capitanio, Prasanna M. Gunawardana, and Oliver Nebel, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/kitalarin-altinda-agir-kaya-ne-zaman-damlar-eklogit.html — Yazdırma tarihi:




















