Dünyanın düz olduğunu kanıtlayan kanal: Parallax, Bedford deneyi ve aldatan ışık
1865'te Parallax takma adıyla basılan bir kitap, İngiltere'de bir kanalda yapılan gözleme dayanarak Dünya'nın düz olduğunu savundu. Modern düz dünya fikrinin kökeni ve gözü yanıltan ışığın hikâyesi.
Bir yaz günü, İngiltere'nin doğusundaki bataklık ovasında bir adam yüzmeye girmiş gibi kanalın suyuna oturuyor. Gözü su yüzeyinin yalnızca 20 santim kadar üstünde, elinde bir dürbün var. Direğinde, sudan yaklaşık bir metre yüksekte bir bayrak taşıyan tekne ağır ağır uzaklaşıyor. Tekne altı mil, yani yaklaşık 9,7 kilometre ötedeki noktaya varana kadar bayrak da teknenin su hizasındaki gövdesi de görüş alanından çıkmıyor. Gözlemcinin vardığı sonuç kesin: Su yüzeyi kavisli değil, öyleyse Dünya düz.
Bu sahneyi anlatan Samuel Birley Rowbotham'dı. Gözlemini önce kısa bir broşürde, ardından 1865'te Londra'da Simpkin, Marshall and Co. tarafından basılan Zetetic Astronomy: Earth Not a Globe (Zetetik Astronomi: Dünya Küre Değildir) kitabında yayımladı. Kitabın kapağında yazarın adı yoktu, yalnızca bir takma ad vardı: "Parallax".
Bugün internette dolaşan düz dünya iddialarının neredeyse hepsi, yani kenarda bir buz duvarı bulunması, ufkun düz görünmesi, Güneş ile Ay'ın yakında dönmesi, bu 19. yüzyıl kitabında zaten yer alıyor. Eski kitapları tanıtan The Public Domain Review'da Mathilde Montpetit, eseri "tüm modern düz dünya düşüncesinin kurucu metni" olarak tanımlıyor. Ama hikâyenin asıl ilginç yanı gülünç bir yanılgı değil. Rowbotham'ın en güçlü kozu, kimsenin itiraz edemeyeceği bir ilkeydi: Kuramlara değil, kendi gözüne güven. Kanal deneyi, bu ilkenin neden göründüğü kadar basit olmadığını gösteren tarihî bir örnek.
Parallax kimdi?
Rowbotham 1816'da İngiltere'nin Stockport kasabasında, The Public Domain Review'a göre varlıklı bir tüccar ailesinde doğdu. Gökbilimle uğraşmaya başlamadan önce ütopik sosyalizmle ve sahte hekimlikle ilgilenmişti. Welney köyünün yerel tarih sayfasının aktardığına göre 1838'de, Robert Owen'ın fikirlerinden esinlenen ve Old Bedford Nehri kıyısındaki Manea Fen'de kurulan ortaklaşa yaşam kolonisine sekreter olarak geldi. Kanal gözlemlerini de bu çevrede yaptı.
İngilizce Vikipedi'deki biyografisine göre hekimlik eğitimi almadığı hâlde kendine doktor dedi, "Dr. Birley'nin Serbest Fosfor Şurubu" adını verdiği bir karışımı ömrü uzatan bir ilaç diye sattı. 23 Aralık 1884'te Londra'da öldü.
Zetetik: Önce bak, sonra düşün
Kitabın ilk sayfası yöntemini açıklıyor. Rowbotham'a göre "zetetik" sözcüğü Yunanca zeteo fiilinden geliyor ve "aramak, incelemek, yalnızca soruşturarak ilerlemek" anlamı taşıyor. Ona göre doğru yol, deney yapıp "açık ve inkâr edilemez olguları" toplamak, onları mantıklı bir sıraya dizmek ve doğal olarak çıkan sonucu kabul etmekti. Karşısına koyduğu şey ise "kuram" idi: Önce bir sistem kurup sonra var olduğuna dair doğrudan kanıt bulunmayan nedenleri "tartışma uğruna" varsaymak.
Bu çerçeveyi güçlendirmek için Kopernik'e atfettiği bir cümleyi alıntılıyor: Hipotezlerin doğru, hatta olası olması gerekmez, hesaplarla uyuşan sonuçlar vermeleri yeter. Cümle gerçekten de Kopernik'in 1543'te basılan kitabının başında yer alır, ancak Kopernik'in kaleminden çıkmamıştır. Basımı üstlenen ilahiyatçı Andreas Osiander'in kitaba imzasız eklediği önsözden alınmıştır. Rowbotham bu ayrıntıya girmez, cümleyi bilimin kendi kuramlarına bile güvenmediğinin itirafı gibi sunar.
Bilim felsefesi açısından zetetik yöntemin zayıf noktası kitabın kendi içinde görülebiliyor. Rowbotham, Güneş'in uzaklığını ölçmek için Londra ile Brighton gibi iki noktadan aynı anda Güneş'in yüksekliğine bakılmasını öneriyor ve sonucu "4.000 milden az" (yaklaşık 6.400 kilometre) buluyor. Yıldızların hepsini de 6.000 mil içine yerleştiriyor. Ama bu hesap, ölçüm noktalarının düz bir zemin üzerinde durduğu varsayımıyla yapılıyor. Yani Rowbotham'ın eleştirdiği şey, kanıtlanmamış bir öncül, hesabın tam ortasında duruyor. Antik Çağ'da Eratosthenes benzer iki ölçümü tersten okumuş, Güneş'i çok uzak varsayıp Dünya'nın çevresini hesaplamıştı. Aynı açı farkı, hangi varsayımla okunduğuna göre bambaşka bir dünya resmi veriyor.
Felsefeci Norwood Russell Hanson'ın 20. yüzyılda kullandığı deyimle gözlem "kuram yüklüdür": Ne gördüğümüz, neye baktığımızı nasıl yorumladığımızdan bağımsız değildir. Zetetik yöntem bu sorunu ortadan kaldırmadı, yalnızca görünmez kıldı.
Altı millik dümdüz bir su
Deneyin yapıldığı Old Bedford Nehri aslında bir nehir değil, insan eliyle kazılmış bir kanal. 1630'lardan itibaren Fen bataklıklarını kurutmak için açılan, adını bu işi üstlenen dördüncü Bedford Kontu'ndan alan yaklaşık 34 kilometrelik kanal, uzun bir bölümünde dümdüz ilerliyor ve suyu neredeyse durgun. Rowbotham'ın deyişiyle bu, bir yüzeyin kavisli olup olmadığını anlamak için "her bakımdan elverişli" bir yerdi.
Hesabını Encyclopaedia Britannica'nın ölçmecilik maddesinden aldığı bir kurala dayandırdı: Küre biçimindeki bir dünyada yüzey, birinci milde yaklaşık 8 inç (20 santim) düşer, sonra bu düşüş uzaklığın karesiyle büyür. Gözü sudan 8 inç yüksekteyken ufuk çizgisinin bir mil ötede olacağını, kalan beş milde yüzeyin 25 × 8 = 200 inç, yani 16 fit 8 inç (yaklaşık 5 metre) aşağı ineceğini yazdı. Buna göre teknenin bayrağı görüş çizgisinin 13 fit (yaklaşık 4 metre) altında kalmalıydı. Oysa bayrak sonuna kadar görünüyordu. Rowbotham'ın kitaptaki hükmü büyük harflerle yazılmış: Dünya "BİR DÜZLEMDEN başka bir şey olamaz".
Kitabın içinde duran uyarı
İşin ilginç yanı, deneyin neden yanıltıcı olduğunu anlatan açıklama Rowbotham'ın kitabında, deneyin hemen üstünde duruyor. Britannica'dan yaptığı alıntının son cümleleri şöyle: Havanın yoğunluğu yüksekliğe göre değiştiği için ışık ışınları kırılarak bükülür. Bu kırılma gerçek ve görünür seviye arasındaki farkı azaltır, ama öyle değişken biçimde ki, ortalama olarak eğriliğin yedide biri kadarını telafi ederken bazen beşte birini aşar, bazen on beşte birine bile varmaz. Rowbotham bu uyarıyı aktarır ve hesabına katmadan yoluna devam eder. Kitabın sonlarında kırılmayı nesne yüksekliğinin on ikide biri gibi küçük bir düzeltme sayıp önemsizleştirir.
Bugün bilinen açıklama şu: Işık, yoğunluğu farklı hava katmanlarından geçerken yön değiştirir. Su yüzeyine yakın hava üst katmanlardan daha soğuk ve yoğun olduğunda ışınlar aşağıya doğru bükülerek bir ölçüde Dünya'nın kavisini izler. Bu bükülme yeterince güçlüyse kavisli bir yüzey gözlemciye düz görünebilir. İngilizce Vikipedi'deki Bedford deneyi maddesi de Rowbotham'ın ve sonraki benzer gözlemlerin sonuçlarının atmosferik kırılmayla açıklanabileceğini, belli sıcaklık koşullarında kavis ile kırılmanın birbirini götürebileceğini belirtiyor. Gözü sudan yalnızca 20 santim yüksekte, yaz sıcağında yapılan bir gözlem, bu etkinin en güçlü olduğu katmanın içinden bakıyordu.
Bir doğa bilimcinin pahalıya patlayan bahsi
Hikâyenin en çok anlatılan bölümü 1870'te geldi. Alfred Russel Wallace'ın kendi anısına (My Life, 1905) göre John Hampden adında biri 12 Ocak 1870'te Scientific Opinion dergisinde bilim insanlarına meydan okudu: Herhangi bir demiryolu, nehir, kanal ya da gölün dışbükey olduğunu "aklı başında bir hakeme" gösterebilen olursa yatırdığı 500 sterlinden vazgeçecekti. Doğal seçilim kuramının Darwin'le birlikte öncülerinden olan Wallace, aynı zamanda deneyimli bir arazi ölçmeciydi. Teklifi kabul etmeden önce jeolog Charles Lyell'e danıştı. Lyell'in cevabı, Wallace'ın aktarımıyla, "Elbette. Bu saçma insanlara açıkça gösterilmesi onları durdurabilir" oldu.
Wallace Galler'deki Bala Gölü'nü önerdi, Hampden ise Old Bedford Kanalı'nda ısrar etti. Hampden'in hakemi, düz dünya üzerine kitap yazmış bir matbaa işçisi olan William Carpenter oldu. Wallace'ın hakemi Downham Market'ten cerrah ve amatör gökbilimci Martin Coulcher, son karar mercii ise The Field dergisinin editörü John Henry Walsh'tı.
Wallace, Rowbotham'ın yöntemindeki zayıflığı biliyordu ve düzeneği buna göre kurdu. Welney Köprüsü'nün demir korkuluğu sudan 13 fit 3 inç (yaklaşık 4 metre) yüksekteydi. Wallace altı mil ötedeki Old Bedford Köprüsü'ne, ortasında kalın siyah bir şerit bulunan beyaz bir bez astı ve şeridi teleskopla aynı yüksekliğe getirdi. Tam ortaya, iki uca üçer mil uzaklıkta, üzerinde iki kırmızı disk bulunan uzun bir direk dikti. Üstteki disk teleskop ve siyah şeritle aynı yükseklikteydi, alttaki dört fit (yaklaşık 1,2 metre) aşağıdaydı. Su düz ise üç işaret tek bir çizgide görünecekti. Dünya küre ise ortadaki disk belirgin biçimde yukarıda kalacaktı. Wallace'ın hesabına göre fark 5 fit 8 inç (yaklaşık 1,7 metre) olmalı, kırılma bunu "belki 5 fit kadarına" indirmeliydi. Görüş çizgisini sudan dört metre yukarı taşımak, ışığı en çok büken alt hava katmanından uzak durmak demekti.
Teleskopta görülen manzarayı Coulcher çizdi, Carpenter de çizimin doğru olduğunu imzaladı. Ortadaki disk yukarıdaydı. Ama Carpenter bunun bir şey kanıtlamadığını, teleskobun terazilenmediğini ve artı işareti olmadığını söyledi. Wallace bunun üzerine King's Lynn'deki bir ölçmeciden su terazili bir ölçme dürbünü ödünç aldı. Carpenter bu kez dürbüne baktığında, Wallace'ın anlatımıyla "Harika! Harika!" diye bağırdı, üç noktanın "kusursuz düz bir çizgide" olduğunu ilan etti ve sevinçten zıpladı. Oysa aynı görüntüde uzaktaki işaret ortadakinin, ortadaki de artı işaretinin belirgin biçimde altındaydı. Wallace'a göre bu, yüzeyin yalnızca eğik değil kavisli olduğunu gösteriyordu.
Aynı mercekten bakan iki kişi, aynı çizimi imzalayıp zıt sonuçlara vardı. Walsh tereddüt etmeden Wallace'ı haklı buldu ve raporları Mart 1870'te The Field'de yayımladı.
Bahsin bedeli
Hikâye burada bitmedi. Hampden parasını geri istedi ve Wallace'ın anlattığına göre İngiliz hukukunda bahisler geçersiz sayıldığı için kaybeden taraf, para öteki tarafa ödenmeden önce emanetçiden geri isteyebiliyordu. Hampden sonraki on beş yılı aşkın sürede Wallace'ı ve Walsh'u mektuplarla, kartpostallarla, broşürlerle karaladı, Wallace'ın eşine tehdit içeren bir mektup bile yolladı. Bu yüzden birkaç kez hapis yattı, bir keresinde de gazetelere tam bir özür ilanı vermek zorunda kaldı. 1876'da ise 500 sterlini geri almayı başardı ve Wallace, Walsh'a verdiği teminat yüzünden parayı masraflarıyla birlikte ödemek zorunda kaldı.
Wallace anısında toplam hesabı da çıkarıyor: Hukuki süreçlerin, masrafların ve uzlaşmanın tutarı aldığı 500 sterlini fazlasıyla aştı, buna on beş ila yirmi yıl süren bir taciz eklendi. Wallace'ın kendi değerlendirmesi, bunun o sırada etik bir hata olarak görmediği bir bahis için "epeyce ağır bir ceza" olduğu yönünde.
Fotoğraf makinesi devreye giriyor
Kanal, sonraki on yıllarda da sınanmaya devam etti. Cambridge'de coğrafyacı olan Henry Yule Oldham 1901'de aynı kanal boyunca fotoğraf makinesi ve teodolitle ölçüm yaptı, sonuçlarını British Association toplantısında sundu ve 1904'te yayımladı. İngilizce Vikipedi'ye göre fotoğraflı kanıtı nedeniyle bu çalışma kesin sonuç olarak kabul gördü.
Düz dünya cephesinde ise Rowbotham'ın en tanınmış izleyicisi Elizabeth Anne Mould Blount'tu. Lady Blount 1893'te Evrensel Zetetik Derneği'ni (Universal Zetetic Society) kurdu, başkanlığını üstlendi ve 1901-1904 arasında Earth: A Monthly Magazine of Sense and Science adlı dergiyi çıkardı. 11 Mayıs 1904'te Dallmeyer firmasından fotoğrafçı Edgar Clifton'ı Welney'e götürdü. Makine sudan yaklaşık 60 santim yüksekte duruyordu, altı mil ötede beyaz bir perde gerilmişti.
Blount'un dergisi perdenin fotoğrafta göründüğünü, Dünya küre olsaydı perdenin alt kenarının görüş çizgisinin "20 fitten fazla" (6 metreyi aşkın) altında kalması gerektiğini yazdı. Ama aynı yazı, deneyin "sisli ve hiç de elverişli olmayan bir havada" yapıldığını da kabul ediyordu. Vikipedi'deki biyografiye göre Clifton da su üstünde "titreşen bir buhar" fark ettiğini not etmişti. Yani fotoğraf, kırılmanın en güçlü olduğu koşulları kaydetmişti.
Dört deney, dört göz yüksekliği
Kaynakların aktardığı bilgilere göre kanaldaki başlıca deneylerin karşılaştırması:
| Deney | Göz ya da mercek yüksekliği | Uzaklık | Varılan sonuç |
|---|---|---|---|
| Rowbotham (1830'ların sonu, 1865'te yayımlandı) | Sudan yaklaşık 20 cm | 6 mil (yaklaşık 9,7 km) | Bayrak sonuna dek göründü, "Dünya düz" dendi |
| Wallace (1870) | Sudan yaklaşık 4 m | 6 mil, ortada ek işaret | Ortadaki işaret yukarıda kaldı, kavis görüldü |
| Oldham (1901) | Fotoğraf makinesi ve teodolit | Kanal boyunca | Kavis fotoğrafla belgelendi |
| Blount ve Clifton (1904) | Sudan yaklaşık 60 cm | 6 mil | Perde göründü, "Dünya düz" dendi, hava sisliydi |
Tablo kendi başına bir şey söylüyor: Düz sonucunu verenler suya en yakın bakanlardı. Kavisi görenler ise görüş çizgisini yükseltip araya karşılaştırma için ikinci bir işaret koyanlardı.
İnsanlar neden ikna oldu?
Bugünden bakınca Rowbotham'ın neden bu kadar dinleyici bulduğu sorusu önemli. The Public Domain Review'daki yazı, bilim tarihçisi Christine Garwood'un çalışmasına dayanarak birkaç ipucu veriyor. Parallax salonlarda konferanslar veriyor, sahneye çıkan matematikçilerle tartışıyordu. Greenwich Free Press'in Mayıs 1862'de yazdığına göre ona karşı çıkanlar art arda başarısız oluyordu: "Onunla baş etmek imkânsız görünüyor, kullandığı araçlar o kadar güçlü." Yazıya göre Parallax her zaman nazik ve soğukkanlıydı, gerektiğinde de tartışmadan sıvışmayı biliyordu. Özellikle Leeds'te, "en beklenmedik insanlar arasından" taraftar topladı. 1867'de Gloucester'lı şarap tüccarı George Scott, Kraliyet Gökbilimcisi George Biddell Airy'ye mektup yazıp Parallax'a karşı yardım istedi, ama Parallax'ın kendi kuramına gerçekten inandığından şüphe ettiğini de ekledi.
Bu tablo birkaç güçlü çekimi bir arada gösteriyor. İlki yöntemin demokratik görüntüsü: Dinleyiciden formül ezberlemesi değil, kendi gözüyle bakması isteniyordu. Somut bir kanal ve bir bayrak, soyut bir yerçekimi kuramından daha kolay anlaşılıyordu. İkincisi tartışma biçimi: Kuramı savunan matematikçi, kırılma gibi bir düzeltmeyi açıkladığında dinleyiciye "bahane üreten uzman" gibi görünebiliyordu. Üçüncüsü kimlik: Kitabın son bölümü meseleyi kutsal metinlerin savunusuna bağlıyor ve modern gökbilimin cemaatlerde "için için süren bir şüphecilik" yarattığını öne sürüyordu. Bu çerçeve, konuyu bir gözlem sorusu olmaktan çıkarıp bir aidiyet sorusuna dönüştürüyordu. Garwood'un da dikkat çektiği gibi Rowbotham'ın sosyalist geçmişi ile sonraki dinî vurgusu arasındaki çelişki, onun ne kadar samimi olduğu sorusunu bugün de açık bırakıyor.
Bayrak hâlâ orada
Wallace 1905'te anısını yazarken, Hampden'in, Carpenter'ın ve "onların öğretmeni Parallax'ın" görüşlerini savunan bir derneğin hâlâ var olduğunu not etmişti. Bu çizgi, 1956'da kurulan Flat Earth Society ile 20. yüzyıla, oradan da bugünün sosyal medyasına taşındı.
Old Bedford Kanalı hâlâ aynı yerde, aynı düzlükte akıyor ve deney bugün de tekrarlanabilir. Bir buçuk asırlık bu tartışmanın bıraktığı soru ise kanalın değil, gözün sorusu: Arada bükülen bir hava katmanı, ölçü aleti ve bir yorum dururken "kendi gözümle gördüm" demek tam olarak neyi kanıtlar? Rowbotham bu soruyu sormayı reddetti. Wallace ise cevabını işaretleri yükseltip araya bir direk daha dikerek verdi.
Fotoğraf: Samuel Rowbotham, Public domain, Wikimedia Commons
