Tek kökten bin çiçek: Japonların ozukuri krizantemi nasıl yetiştiriliyor?
Japon ozukuri sanatında tek bir krizantem bitkisi bir buçuk yılda yüzlerce, hatta binden fazla çiçekten oluşan bir kubbeye dönüşüyor. Tekniğin Tokyo'daki saray bahçesinden Amerika'ya uzanan öyküsü.
Kasımın ilk yarısında Tokyo'daki Shinjuku Gyoen Ulusal Bahçesi'nde, ahşap bir saçağın altında yarım kubbe biçiminde bir çiçek yığını durur. Uzaktan bakan, yüzlerce saksının ustaca üst üste dizildiğini sanır. Oysa kubbedeki çiçeklerin hepsi tek bir kökten, tek bir gövdeden çıkar. Japonların ozukuri (kabaca "büyük yetiştirme") dediği, İngilizcede "Thousand Bloom" yani bin çiçekli krizantem diye bilinen bu biçim, bahçıvanlığın sabır isteyen en uç örneklerinden biri.
Konuyu yeniden gündeme taşıyan, JSTOR Daily'nin "Ayın Bitkisi" dizisinde Kay Chubbuck imzasıyla yayımlanan yazı oldu. Chubbuck'ın anlattığı öykü yalnız bir bahçe hüneri değil: bitki fizyolojisi, 19. yüzyıl Japonyası'nın kendini dünyaya nasıl tanıtmak istediği ve bir zanaatın okyanus ötesine nasıl taşındığı aynı kubbede buluşuyor. Ziyaretçinin birkaç dakikada gördüğü manzara, bir buçuk yılı aşan bir emeğin son karesi.
Saray geleneğinden doğan bir biçim
Shinjuku Gyoen'in krizantem sergisi broşürüne göre Japon saray teşkilatı ilk krizantem seyir etkinliğini 1878'de, o dönem geçici imparatorluk konutu olarak kullanılan Akasaka Sarayı'nda düzenledi. Başta imparatorluk ailesine yönelik olan etkinlik, 1880'de yabancı diplomatların da davet edildiği bir iyi niyet buluşmasına dönüştü. Çiçekler önce Akasaka'da yetiştiriliyordu; o sırada bir imparatorluk botanik bahçesi olan Shinjuku Gyoen 1904'te bu işe katıldı, 1925'te yetiştirmenin tamamını üstlendi, 1929'da da serginin kendisine ev sahipliği yapmaya başladı. Sergiye 1937-1948 arasında ara verildi; bahçenin 1949'da halka açılmasından bu yana gelenek her yıl sürüyor.
Aynı broşür, ozukuri yatağının "bu biçimde ilk kez 1884'te sergilendiğini" ve tekniği Shinjuku Gyoen'e özgü bir yetiştirme yöntemi olarak tanımlıyor. Bahçenin İngilizce tanıtım sayfası sergi tarihini her yıl 1-15 Kasım olarak veriyor; ozukuri, uçurumdan sarkan yabani krizantemleri taklit eden kengai ve Edo döneminden kalma klasik çeşitlerle birlikte sergileniyor.
Chubbuck, bu tarihin rastlantı olmadığına dikkat çekiyor: 19. yüzyılın sonu, Meiji yönetiminin modernleşmeyi hızla sürdürürken ülkeyi dünyaya temsil edecek kültürel biçimler aradığı bir dönemdi. Yazının bu bağlam için dayandığı kaynaklardan biri Türkiye'den çıkıyor. Stockholm Üniversitesi'nden Karl Gustafsson'un "Kimlik Değişimi, Kaygı ve Yaratıcılık: 19. Yüzyıl Japonyası Asya'dan Ayrılıp Batı'nın Parçası Olmayı Nasıl Denedi" başlıklı makalesi, Ankara merkezli Uluslararası İlişkiler Konseyi Derneği'nin yayımladığı Uluslararası İlişkiler dergisinin 2022 tarihli 73. sayısında çıktı. Makalenin özetine göre Japonya o yıllarda kimliğini Çin'e ve genel olarak Asya'ya göre yeniden tanımladı, Çin merkezli dünya görüşünü bıraktı.
Krizantem Japonya'da neden bu kadar önemli?
Krizanteme bu sahnede başrol verilmesinin nedeni, çiçeğin Japon kültüründeki yeri. Chubbuck'ın aktardığına göre Heian sarayının şairi Ki no Tsurayuki, dokuzuncu ayın dokuzuncu gününe, yani Japonya'nın köklü Krizantem Bayramı'nın tarihine yazdığı bir şiirde krizantemlerin üzerindeki çiy damlalarını "bin yılın mücevherleri" diye anmıştı. Çiçek zamanla sonbaharı, yenilenmeyi, inceliği ve imparatorluk otoritesini simgeler oldu.
Bu son anlam bugün de gözle görülüyor. İmparatorluk arması, önde 16 yaprak ve onların arasından görünen ikinci bir 16 yapraklı sıradan oluşan bir krizantemdir; 13. yüzyıldan beri fiilen kullanılan arma 1926'da resmîleşti ve bugün Japon pasaportlarının kapağında yer alıyor. Japon imparatorluk kurumunun kendisine de "Krizantem Tahtı" deniyor.
Tekniğin kökeni konusunda kaynaklar tam örtüşmüyor. Longwood Gardens'ın blogu, tek bitkiyi binlerce çiçeğe yönlendirme yönteminin yüzlerce yıl önce Çin'de doğup Japonya'ya yayıldığını yazıyor. Shinjuku Gyoen ise bugünkü kubbe düzenini 1884'e ve kendi bahçesine bağlıyor. İki anlatım birbirini dışlamıyor: krizantem terbiyesinin eski bir Doğu Asya geleneği olduğu, bugün tanıdığımız ölçülü kubbenin ise Meiji döneminde Tokyo'da biçimlendiği düşünülebilir.
Bir dal ikiye, iki dal dörde
Yöntemin özü basit bir kurala dayanıyor: bir sürgünün ucunu koparırsanız bitki o noktadan iki ya da daha fazla yeni dal verir. Bahçıvanlar bu "uç alma" işlemini aylarca tekrarlıyor; Chubbuck'ın deyişiyle tek gövde ikiye, sonra dörde ayrılarak binin üzerinde dala ulaşıyor. Shinjuku Gyoen tanıtımında bu sürecin aşı yapılmadan, tek bitki bir yılı aşkın süre yetiştirilerek yürütüldüğü vurgulanıyor.
Longwood Gardens'ın uyguladığı takvimi Penn State Üniversitesi'nin yayım servisi şöyle özetliyor:
- Haziran: Sergiden bir yılı aşkın süre önce on çelik köklendirilir.
- Aralık: Bunlardan iki bitki son saksısına aktarılır.
- Şubat: Bitki metal iskelete bağlanacak boya ulaşır; destek halkaları her ay eklenir.
- Eylül ortası: Her daldaki yan tomurcuklar elle koparılır, yalnız tepedeki tomurcuk bırakılır.
- Ekim: Her çiçek kendi tel halkasına yerleştirilir ve kubbe sergiye taşınır.
Işığın rolü burada kritik. Krizantem bir "kısa gün bitkisi": geceler uzamaya başladığında çiçek açmak için harekete geçer. Bitki çok erken çiçeğe dönerse dallanma durur. Bu yüzden Longwood, gelişimin büyük bölümünde gecelerin bir kısmını yapay ışıkla bölüyor; bitki adeta hâlâ yaz sanıyor ve büyümeye devam ediyor. Ek ışık kesildiğinde bin dal aynı anda çiçeğe yöneliyor. JSTOR Daily, bu fizyolojinin arka planı için 1968 tarihli Scientific Horticulture ve 1979 tarihli Annals of Botany çalışmalarını kaynak gösteriyor.
Son aşamada her gelişen çiçeğe rindai denen ayrı bir tel destek takılıyor. Rindai çiçeğin ağırlığını taşıyor ve bahçıvanın onu kubbedeki tam yerine yönlendirmesini sağlıyor. Chubbuck'a göre binden fazla rindainin tek tek takılması tek başına yaklaşık on gün sürebiliyor. Sonuçta yaprak ve gövde neredeyse görünmez olur; ziyaretçi yalnız eşit aralıklarla dizilmiş çiçek başlarından örülü bir yüzey görür.
Okyanusu aşan zanaat: Longwood Gardens
Ozukuri'nin Japonya dışındaki en bilinen temsilcisi, ABD'nin Pensilvanya eyaletindeki Longwood Gardens. Bağ 1956'ya uzanıyor: bitki kâşifi John Creech, Longwood ile ABD Tarım Departmanı'nın ortak desteklediği bir toplama gezisiyle Japonya'ya gitti ve bu yolla bahçeye 120'yi aşkın krizantem çeşidi girdi. Chubbuck'ın aktardığına göre Creech raporunda, Longwood daha önce Japonya dışında görülmemiş bir sergi kurmak istiyorsa Japon teknikleri konusunda yol gösterilmesine ihtiyaç duyacağını yazmıştı.
O yol gösterme yarım yüzyıl sonra geldi. 2007'de Longwood'un bahçıvanları Katsuo Ito, Minori Yusa ve Tadashi Imafuku gibi ustaların yanında çalışmak üzere Japonya'ya gitti. Bahçenin blogu, ilk bin çiçekli krizantemi yetiştiren Yoko Arakawa'nın Japonya'daki uzmanlarla yıllarca çalışıp tekniği Pensilvanya koşullarına uyarladığını yazıyor. Sonraki yıllarda sonuçlar şöyle oldu:
| Yıl | Tek bitkideki çiçek | Not |
|---|---|---|
| 2009 | 718 | İlk sergi; çapı 2,4 metreyi aşıyor |
| 2010 | 991 | Longwood blogundaki kayıt |
| 2011 | 1.167 | Bin eşiği ilk kez aşıldı |
| 2019 | 1.542 | Bahçeye göre Japonya dışında yetiştirilen en büyüğü |
| 2021-2022 | Sergilenmedi | Kökten bulaşan hastalık etkenleri bitkiyi zayıflattı |
| 2023 | 1.366 | 3,7 metreyi aşan çapla bahçenin en geniş örneği |
| 2025 | 1.363 | Yaklaşık 3,7 metre genişlik, 2,4 metre yükseklik |
Tablodaki 2009, 2011, 2019 ve 2025 verileri JSTOR Daily'den; 2010, 2021-2022 ve 2023 verileri Longwood Gardens'ın kendi blog yazılarından alındı. Rakamlar bahçenin kendi beyanına dayanıyor; bağımsız bir sayım değil. 2021 ve 2022'deki başarısızlık, işin ne kadar kırılgan olduğunu da gösteriyor: Longwood'a göre iki yıl üst üste bitkiler sergiden haftalar önce kök kaynaklı hastalık yüzünden geriledi.
Longwood Gardens'ın kendi YouTube kanalında yayımladığı aşağıdaki videoda, bin çiçekli krizantemi yetiştiren bahçıvan ve kubbenin hazırlanışı tanıtılıyor.
Kasımpatı ve sırada ne var?
Türkçede bu çiçeğin adı bile mevsimini söylüyor: kasımpatı. Ancak Türkiye'de ozukuri biçiminde yetiştirilmiş bir bitkinin sergilendiğine dair güvenilir bir kayda ulaşamadık; bu yazı için yaptığımız taramada Türkçe kaynaklarda tekniğin kendisine de neredeyse hiç rastlanmıyor.
Ozukuri'nin geleceği, birkaç kişinin elinde yaşayan bir bilginin aktarılmasına bağlı. Longwood'da Arakawa'nın yetiştirdiği Amanda Galano 2017'den itibaren işi sürdürdü; 2022'de çıraklığa başlayan Emily Coghlan ise Mayıs 2023'te sorumluluğu devraldı. Her kubbe bir mevsimlik; ertesi yıl iş yeni çeliklerle baştan başlıyor. Chubbuck yazısını bu yüzden şu düşünceyle bağlıyor: sonbaharda ziyaretçinin gördüğü bitki yalnız yetiştirilenden değil, bilerek vazgeçilenden de oluşuyor. Koparılan her uç ve her tomurcuk, kubbenin görünmeyen yarısı.
Fotoğraf: 江戸村のとくぞう, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
