Rembrandt antikçağı nasıl insanlaştırdı: korkmuş Ganymedes'ten tek gözlü Civilis'e
Rembrandt İtalya'yı hiç görmedi ama evini Roma büstleriyle doldurdu. Tanrıların kaçırdığı çocuğu ağlatan, filozofu düşünceye boğan ressamın antikçağla kurduğu tuhaf ve insani ilişki.
Dresden'deki Eski Ustalar Galerisi'nde asılı 1635 tarihli bir tabloda dev bir kartal, pençelerine kıstırdığı bir çocuğu göğe taşıyor. Çocuk ne zarif ne de kahraman: yüzü buruşmuş, ağzı açık ve korkudan altına kaçırıyor. Konu Yunan mitolojisinin en bilinen hikâyelerinden biri; Zeus'un kartal kılığına girip Truva'lı Ganymedes'i Olimpos'a kaçırması. Ressam ise Rembrandt van Rijn.
Rönesans'tan beri bu sahne genç ve güzel bir delikanlının göğe yükselişi olarak, idealize bedenlerle çizilirdi. Rembrandt onu dehşete düşmüş bir bebeğe çevirdi. Tablonun bugünkü sahibi Dresden Devlet Sanat Koleksiyonları'nın açıklamasında, çocuğu işerken göstererek Rembrandt'ın klasik tarih resminin bütün kurallarını çiğnediği yazıyor; ressamın korkmuş bir küçük çocuğu doğru yakalamak için önceden çok sayıda eskiz yaptığı da biliniyor.
Bu tablo, Rembrandt'ın antikçağla kurduğu ilişkinin özeti gibi. Yunan ve Roma mitlerini, tarihini, heykellerini iyi tanıyordu; ama onları mermer soğukluğunda değil, ter, korku ve tereddüt taşıyan insanlar olarak resmetti. New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi'nin (Met) Paris'teki Louvre ile birlikte hazırladığı ve Kasım 2027'de açılacak Rembrandt and the Ancients (Rembrandt ve Antikler) sergisi tam olarak bu ilişkiyi masaya yatırıyor. Serginin duyurusunu veren Smithsonian Magazine, Rembrandt'ın eski mitleri son derece insani eserlere dönüştürdüğünü yazıyor.
İtalya'ya gitmeyen ressamın evi
Rembrandt hayatı boyunca Hollanda dışına çıkmadı; dönemin pek çok ressamının yaptığı gibi Roma'ya gidip antik kalıntıları yerinde çizmedi. Antikçağı ona taşıyan şey Amsterdam'ın kendisiydi. ABD'li sanat sitesi Hyperallergic'in aktardığına göre Hollanda'nın Altın Çağı'nda Reijnst kardeşler, Johannes Smetius ve Franciscus Junius gibi koleksiyoncular büyük Yunan-Roma eser koleksiyonları kurmuştu; matbaa da klasik metinlerin, felsefe ve bilim kitaplarının Felemenkçe çevirilerini geniş kitlelere ulaştırıyordu.
Rembrandt da bir koleksiyoncuydu. 1639'da Amsterdam'ın Jodenbreestraat sokağında 13 bin guldene aldığı ev, bugün Rembrandthuis Müzesi. Ressam 1656'da mali çöküşe sürüklenince evdeki eşyaların dökümü çıkarıldı. 363 kalemlik bu liste, ressamın çevresini nasıl kurduğunu ele veriyor: eski ustaların tabloları ve çizimleri, Roma imparatorlarının büstleri, Yunan filozoflarının heykelleri, kitaplar, iki küre, zırhlar, Asya'dan porselenler, iki aslan postu, bir cennet kuşu, mercanlar ve mineraller. Ev 1658'de açık artırmayla satıldı. Bugünkü müze, odaları bu dökümden yola çıkarak yeniden düzenledi.
Yani Rembrandt'ın antikçağı bir yolculuk anısı değil, rafta duran, elle tutulan, kopyalanan ve yeniden yorumlanan bir malzemeydi. Bu da ona belli bir serbestlik verdi: büst bir model, mit bir senaryo, antik kabartma da bir kompozisyon fikriydi.
Ovidius'u okuyup kuralı bozmak
Ganymedes tablosunun metin kaynağı, Hollanda Sanat Tarihi Enstitüsü'nün (RKD) kaydına göre Romalı şair Ovidius'un Dönüşümler (Metamorphoses) adlı eserinin onuncu kitabı. Ovidius, Rembrandt'ın kuşağındaki ressamların mitoloji ansiklopedisi gibiydi; hemen her mitolojik tablo bir şekilde ona dayanıyordu. Fark, Rembrandt'ın bu metni okuma biçimindeydi.
Bir tanrı bir çocuğu ailesinden koparıp göğe götürüyorsa, ortaya çıkan şey zarif bir yükseliş değil, bir kaçırılma sahnesidir. Rembrandt metnin bu çıplak gerçeğini resme taşıdı. Bu tercihin bir şaka mı, bir ahlak dersi mi olduğu tablonun kendisinden okunamıyor. Kesin olan, izleyicinin tanrısal bir olaya değil, ağlayan bir çocuğa baktığı.
Bu sahnenin Türkiye'yle de bir bağı var: mitte Ganymedes, Truva kralının oğlu sayılır. Yani Rembrandt'ın Dresden'deki korkmuş çocuğu, hikâyenin içinde bugünkü Çanakkale sınırlarındaki antik kentin bir prensi.
Aristoteles, Homeros ve bir altın zincir
Rembrandt'ın antikçağa en derinden eğildiği tablo belki de 1653 tarihli Homeros Büstüyle Aristoteles. Tablo, Sicilyalı soylu Don Antonio Ruffo'nun siparişiyle yapıldı ve Ruffo, bilinen kayıtlara göre ressama belirli bir konu bile söylememişti. Rembrandt, geniş kollu bir giysi içinde, elini Homeros'un mermer büstüne koymuş, düşüncelere dalmış bir adam resmetti. Adamın omzundan inen altın zincirin ucundaki madalyonda, Aristoteles'in öğrencisi İskender'in portresi olduğu kabul ediliyor.
Tabloyu yorumlamak için üç kişiyi bir arada düşünmek gerekiyor: destanlarıyla yüzyıllar önce ölümsüzleşmiş şair Homeros, onu inceleyen filozof Aristoteles ve dünyanın büyük kısmını fethetmiş öğrenci İskender. Aristoteles'in eli şairin başında, zinciri ise kralın armağanı. Pek çok yorumcu bunu kalıcı ün ile dünyevi başarı arasındaki bir tartma olarak okuyor. Rembrandt büstün yüzünü aydınlatıyor, filozofun gözlerini ise yarı gölgede bırakıyor; bu yüzden ne düşündüğü izleyiciye kapalı kalıyor.
Tablodaki adamın kim olduğu da uzun süre tartışıldı. Sanat tarihçisi Simon Schama, Rembrandt's Eyes adlı kitabında figürün antik Yunan ressamı Apelles olabileceğini öne sürdü; Julius Held ise 1969'da yüz hatları, giysi ve elindeki nesnelerden yola çıkarak Aristoteles olduğunu savundu. Bugün Met tabloyu Aristoteles olarak tanımlıyor. Ruffo, on yıl kadar sonra Rembrandt'tan Dizelerini Yazdıran Homeros adlı bir tablo daha aldı. Homeros'un doğduğu kent olarak antik gelenekte anılan yerlerden birinin İzmir (Smyrna) olduğunu da hatırlatalım.
Met tabloyu 1961'de, o güne dek bir resme ödenmiş en yüksek bedel olan 2,3 milyon dolara satın aldı. ARTnews'in aktardığına göre eser, en son 56 yıldan uzun süre önce başka bir yere ödünç verilmişti; yani müzenin en önemli parçalarından biri, sergide kendi binasında bambaşka bir bağlamda görülecek.
Kabartmadan çıkan bir kadın: Bathşeba
Rembrandt'ın antikçağdan aldığı her şey mitolojik konular değildi; bazen yalnızca bir duruş, bir figür düzeniydi. Louvre'daki 1654 tarihli Bathşeba tablosu bunun iyi örneği. Konu Tevrat'tan: Kral Davut'un mektubunu elinde tutan Bathşeba, yıkandığı sırada bir hizmetçi ayağını kurulamaktadır. Ancak kompozisyon, Rembrandt'ın gravürler aracılığıyla tanıdığı antik kabartmalara dayanıyor. ARTnews'in haberine göre sergide tablo, Roma Ulusal Müzesi'nden ödünç alınan ve Rembrandt'a bir reprodüksiyon üzerinden ulaştığı düşünülen antik bir kabartmayla yan yana konacak.
Burada da Rembrandt'ın tavrı aynı: antik kalıbı alıyor, içine idealize edilmemiş bir beden koyuyor. Bathşeba'nın karnı, elleri ve ayakları klasik güzellik ölçülerine değil, gözleme dayanıyor. Röntgen incelemeleri, ressamın kadının başını sonradan aşağı indirdiğini gösteriyor; böylece bakış, dışarıya değil içeriye, kararsız bir düşünceye dönüyor.
Tacitus'tan bir yemin ve kesilen bir tuval
Rembrandt'ın antik kaynaklarla en riskli girişimi, Romalı tarihçi Tacitus'un Tarihler adlı eserinden aldığı bir sahne oldu. MS 69-70'te Hollanda topraklarında yaşayan Batavlar, tek gözlü önderleri Claudius Civilis'in çağrısıyla Roma'ya karşı ayaklanmıştı. 17. yüzyıl Hollandası bu isyanı, İspanya'ya karşı verilen bağımsızlık mücadelesinin antik bir öncüsü olarak romantikleştiriyordu.
Amsterdam'ın Dam Meydanı'nda yeni yapılan ve bugün Kraliyet Sarayı olarak kullanılan şehir yönetim binası için Batav isyanını anlatan bir resim dizisi planlanmıştı. Rembrandt'a düşen sahne, Civilis'in kabile önderlerini bir şölende toplayıp yemin ettirdiği andı. Yaklaşık beş metreye beş metrelik, kemer biçimli tuval ressamın yaptığı en büyük tabloydu.
Daha önceki tasvirler bu yemini el sıkışmalarla gösterir, Civilis'i de kör gözü görünmeyecek biçimde profilden çizerdi. Rembrandt kılıçların üst üste değdiği bir yemin icat etti ve önderi tam karşıdan, tek gözüyle resmetti. Tablo 1662'de yerine asıldı, kısa süre sonra da ressama geri gönderildi. Nedeni belgelenmemiş; tarih resminden beklenen ağırbaşlılığın eksik bulunması ya da yüzeyin yeterince bitmemiş görünmesi gibi ihtimaller öne sürülüyor. Rembrandt tuvali satabilmek için kesip özgün boyutunun yaklaşık dörtte birine indirdi. Bugün İsveç Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi'ne ait olan ve Stockholm'deki Nationalmuseum'da sergilenen bu parça, ilk kez ABD'ye gidecek.
Sergi neyi gösterecek
Rembrandt and the Ancients, Met'in Rembrandt'a ayırdığı 20 yıldaki ilk büyük sergi. Met'in çizim ve gravür küratörü Joanna Sheers Seidenstein ile Louvre'un Hollanda ve Flaman resimlerinden sorumlu küratörü Blaise Ducos'un hazırladığı seçki, Rembrandt'ın yaklaşık 70 tablo, gravür ve çizimiyle birlikte ona kaynaklık eden antik ve Rönesans eserlerinden oluşan 125'ten fazla parçayı bir araya getiriyor. ARTnews'e göre Louvre'daki Bathşeba, Stockholm'deki Batav yemini ve Derede Yıkanan Kadın ilk kez ABD'de görülecek. Sergi New York'tan sonra 2028'de Louvre'a taşınacak.
Seidenstein, müzenin açıklamasında Rembrandt'ın antikçağla ilişkisinin çok çeşitli ve olağanüstü, hatta çılgınca yaratıcı biçimler aldığını söylüyor. Küratöre göre bugün geleneğin, yani kusursuz bir eski ustanın simgesi sayılan ressamın işleri kendi döneminde son derece tazeydi: insani, tanıdık, doğalcılığı ve duygusal dolaysızlığıyla neredeyse ham. Seidenstein'a göre Rembrandt beklenenle yetinen biri değildi ve antik temaları hem sanatsal hem toplumsal sınırları zorlamak için kullandı.
Açık kalan soru
Rembrandt'ı çoğumuz otoportreleri, gece bekçileri, Hollandalı tüccar yüzleriyle tanırız. Antikçağ ise onun eserlerinde çoğu zaman bir dekor ayrıntısı sanılır. Serginin asıl iddiası bunun tersini göstermek: Roma büstleri, Ovidius'un hikâyeleri, Tacitus'un satırları ve antik kabartmalar, ressamın en cesur kararlarının arkasında duruyor olabilir. Bu iddianın ne kadar ikna edici olacağı, iki müzenin bir araya getirdiği kaynak eserlerle Rembrandt'ın tablolarının yan yana nasıl konuşacağına bağlı. Bunu görmek için 2027 sonbaharını beklemek gerekecek.
Fotoğraf: Rembrandt, CC0, Wikimedia Commons
