Teknoloji

Sağ beyin sol bedeni neden yönetir? Yeni kuram gözü işaret ediyor

Beyin yarıküreleri vücudun karşı yanını yönetir. Minnesota'dan iki araştırmacıya göre bunun kökü görme sistemi; kuram henüz kanıtlanmış değil.

22 Kasım 20266 dk okuma
Sağ beyin sol bedeni neden yönetir? Yeni kuram gözü işaret ediyor

Sağ elinizle bir bardağı tuttuğunuzda, bu hareketi komuta eden sinir hücreleri beyninizin sol yarısında oturuyor. Sol ayağınıza bir şey battığında, acı haberi beynin sağ yarısına varıyor. Bu çapraz düzen o kadar yaygın ki çoğumuz üzerinde hiç durmaz. Oysa sinirbilim açısından tuhaf bir soru saklı: Her yarıküre kendi tarafındaki bedeni yönetseydi sistem neden daha kötü çalışsın ki?

Minnesota Üniversitesi'nden iki sinirbilimci, bu soruya yeni bir yanıt öneriyor. Martin W. Wessendorf ve Daniel Delie Wang, çaprazlaşmanın el ya da ayak kontrolü için "icat edilmediğini", çok daha eski bir görme düzeninin mirası olduğunu savunuyor. Önemli bir ayrım baştan söylenmeli: Bu bir kuram, yani bilinen verileri tutarlı bir hikâyede toplayan bir öneri. Doğrudan kanıtı olan, kapanmış bir konu değil.

Reklam

Çaprazlaşma ne demek?

Sinirbilimde sinir liflerinin ortadaki çizgiyi geçip karşı tarafa atlamasına çaprazlaşma (İngilizcede decussation; adı, Romen rakamıyla on sayısını gösteren X harfinden gelir) denir. Bir bilgi beynin sağ tarafından bedenin sol tarafına gidiyorsa buna kontralateral, aynı tarafa gidiyorsa ipsilateral organizasyon denir.

Hareket emri, beyin kabuğundaki motor bölgeden omuriliğe inen kortikospinal yol boyunca taşınır. Bu yolun liflerinin büyük bölümü, beyin sapının alt ucundaki "piramitler" denen yapıda karşı tarafa geçer. Aşağıdaki şemada bu geçiş "decussation of pyramids" etiketiyle görülüyor. Dokunma, ağrı ve sıcaklık bilgisi de benzer biçimde omurilikten ve beyin sapından yükselirken karşı yana geçiyor. Sonuçta bir yarıkürede oluşan hasar çoğunlukla vücudun karşı yanında belirti verir; nörolojide bu temel bir bilgidir.

Beyin kabuğundan omuriliğe inen kortikospinal yol ve beyin sapındaki piramit çaprazlaşması
Beyin kabuğundan omuriliğe inen kortikospinal yol ve beyin sapındaki piramit çaprazlaşması — OpenStax College, CC BY 3.0 (Wikimedia Commons)

Eski açıklamalar neden yetmedi?

Makale, çaprazlaşmayı açıklamaya çalışan birkaç eski fikri sırayla tartıyor. Aşağıdaki tablo, Frontiers in Neuroanatomy'deki makalenin bu fikirlere getirdiği itirazları özetliyor.

FikirNe söylüyor?Makalenin itirazı
Cajal'ın görsel harita fikriGörme uzayı karşı yarıkürede haritalandıktan sonra işitme, dokunma ve hareket haritalarının da bununla uyumlu olması yararlı olurdu.Yazarlar fikri "kavramsal olarak basit" buluyor ve görmenin en eski çaprazlaşmış sistem olmasıyla uyumlu görüyor; ancak Cajal'ın öngördüğü doğrudan görsel-motor bağlantılar beklendiği biçimde bulunmadı.
Eksen bükülmesi (de Lussanet ve Kinsbourne)Omurgalılar omurgasız atalarından evrilirken sinir ekseninde bir bükülme oluştu ve çaprazlaşma bunun sonucu.Memelilerdeki çapraz yolların çoğu (kırmızı çekirdek, tektum ve kortikospinal yollar) erken omurgalılarda henüz yoktu; tek bir bükülme bunları açıklayamaz.
Yapısal dayanıklılıkÇaprazlaşan lifler sinir sistemini mekanik olarak güçlendirir.Veriler çelişkili; bir çalışma çaprazlaşan liflerin hasara diğerlerinden daha açık olduğunu bildirmiş.
Hayatta kalma avantajı (Whitehead ve Banihani)Tek taraflı bir yaralanmada beden karşı yarıküre tarafından yönetiliyorsa hayatta kalma ihtimali yükseliyor.Bu sonuç bir model çalışmasından geliyor; canlılarda büyük ölçüde sınanmamış.
Topolojik uyum (Shinbrot ve Young)Çaprazlaşma, beden haritasının beyinde düzgün korunmasını sağlar.Bu doğruysa haritalı her sistem çaprazlaşmalıydı; oysa talamustan beyin kabuğuna giden bağlantılar aynı tarafta kalıyor.

Yeni kuram: önce göz geldi

Wessendorf ve Wang'a göre bu fikirlerin ortak eksiği, çaprazlaşmayı bir "yarar" olarak aramaları. Makalenin özetinde yazarlar, görme sisteminin "çaprazlaşmış sinir sistemlerinin evriminin muhtemelen itici gücü" olduğunu söylüyor.

Mantık şöyle ilerliyor. Küresel bir göz merceği görüntüyü retinaya ters çevirerek düşürür: Sağ görme alanından gelen ışık her iki gözün sol retina yarısına, sol alandan gelen ışık sağ yarısına varır. İşte bu yüzden omurgalılarda gözden çıkan sinir lifleri, optik kiazmada (kiazma, Yunanca "çapraz" anlamındaki chi harfinden gelir; iki göz sinirinin birleştiği ve liflerin ortada çaprazlaştığı yer) bölünür ve sağ görme alanının bilgisi beynin sol tarafına ulaşır. İnsanda bu geçiş kısmidir; yani her gözün lifleri iki yöne ayrılır. Yazarlar, ortabeyindeki optik tektum ile bunun memelilerdeki karşılığı olan üst tepeciğin (superior colliculus) bu çaprazlaşmış haritayı baştan kurduğunu düşünüyor.

İnsanda göz, optik sinir, optik kiazma, talamus ve görme korteksini gösteren şema (etiketler Fransızca)
İnsanda göz, optik sinir, optik kiazma, talamus ve görme korteksini gösteren şema (etiketler Fransızca) — Erdé51, CC0 (Wikimedia Commons)

Kuramın ikinci adımı, sonradan eklenen devrelerin bu şablonu izlemesi. Tektum ve çevresindeki beyin sapı devreleri zaten çaprazlaşmış bir düzende çalışırken, memelilerde sonradan gelişen yeni beyin kabuğunu bu düzene bağlamanın en ucuz yolu onu da çapraz yapmak olmuş olabilir. Makaleye göre bunun karşıtı, yani aynı tarafa bağlanan bir kabuk, ek çaprazlaşmalar gerektireceği için "kablolama maliyetini" artırırdı.

Yazarlar bu çıkarımı şöyle özetliyor; alıntı Sci.News'in aktardığı biçimiyle: Karşı taraf organizasyonu "mutlaka bir uyum olarak gelişmedi; evrim, elindeki temel ve malzemeyle inşa eden bir mühendis olduğu için" ortaya çıktı. Neuroscience News'in özetine göre yazarlar bunu evrim biyolojisindeki "spandrel" kavramıyla, yani başka bir yapının kaçınılmaz yan ürünüyle ilişkilendiriyor. Terim, bir kemerin tavanla birleşen üçgen boşluğundan gelir: Boşluk bilerek çizilmemiştir, mimari gereği oluşur.

Kanıt: omurgalı ağacında izlenen sıra

Çalışma yeni bir deney değil, var olan literatürün taranmasına dayanıyor; ScienceAlert'in aktardığına göre yazarlar büyük omurgalı gruplarında çapraz yolların birbiriyle nasıl örtüştüğüne bakmış. Makaleden öne çıkan bulgular şöyle:

  • Çenesiz balıklar (lamprey, hagfish): İkisinde de optik kiazma ve çaprazlaşmış görsel organizasyon var; lamprey'de gözden tektuma giden yol karşı tarafa uzanıyor. Kuram, bu düzenin yaklaşık 500 milyon yıl öncesine, çenesiz balıkların döneminde dayandığını öne sürüyor.
  • Çeneli balıklar: Köpekbalıkları, vatozlar ve kemikli balıklarda da kiazma var; ağrı ve sıcaklığı taşıyan spinotalamik yol çaprazlaşmış.
  • Kurbağa ve semenderler: Arka sütun yolundaki lifler çaprazlaşıyor; ancak tektumdan omuriliğe inen yol kurbağalarda çapraz, semenderlerde aynı taraflı. Bu da kuralın değişmez olmadığını gösteriyor.
  • Dört ayaklılar ve memeliler: Duyusal sistemler ortabeyne ve ön beyne ağırlıkla çapraz taşıyor. Kırmızı çekirdek ve tektumdan inen yollar amniyotların ataları döneminde ortaya çıkmış; kortikospinal yol ise memelilerde gelişmiş.

Yazarların kurduğu sıra şöyle: Önce görme çaprazlaştı, sonra dört ayaklılarda duyusal devreler, ardından hareket yolları ve en sonda memelilerin kortikospinal yolu. ScienceAlert'e göre makale, gerçek memeliler yaklaşık 165 milyon yıl önce ortaya çıktığında çaprazlaşmış sistemlerin zaten yaklaşık 200 milyon yıldır var olduğunu vurguluyor. Neuroscience News'in özetine göre primatlar bu hazır çapraz lifleri ince parmak kontrolü için kullanmış olabilir.

Sınırlar ve açık noktalar

Yazarlar kuramın kanıtlanmış olmadığını kendileri belirtiyor; Sci.News'e göre öneri, sınanması gereken bir hipotez. Başlıca sınırlar şunlar:

  • Doğrudan fosil kanıtı yok. Kuram, tüm omurgalıların son ortak atasında hem kiazmanın hem tektumun bulunduğunu varsayıyor. Bunun sınanması için Kambriyen dönemi fosil kafataslarındaki beyin boşluğu izlerine bakmak gerekiyor.
  • Kuşlar ve timsahlar haritalanmamış. Makalenin öngörülerinden biri, kuşlarda ve timsah türlerinde çapraz bir ön beyin-omurilik yolunun bulunması. Bu hayvanlarda yol henüz yeterince çalışılmamış.
  • İstisnalar var. Kirpi ve köstebeklerde kortikospinal yol çoğunlukla aynı taraflı; keçi ve filde ise iki taraflı. Sci.News'in özetine göre bu, doğal seçilimin bu yolda çaprazlaşmayı güçlü biçimde kayırmadığına işaret ediyor. Kuramın "hâlâ çapraz olan çoğunluk neden çapraz kaldı" sorusunu tek başına kapatmadığı da söylenebilir.
  • Genetik taraf eksik. Çaprazlaşmanın genetik temeli tam anlaşılmış değil; Robo, Slit, Eph ve efrin gen aileleri rol oynuyor görünüyor.
  • İşitme ayrı evrildi. Farklı hayvan gruplarında bağımsız ortaya çıktığı için karşılaştırmayı zorlaştırıyor.
  • Verimlilik sınanmadı. Mevcut çapraz kablolamanın, olası aynı taraflı alternatiflerden gerçekten daha verimli olup olmadığı makalenin sıraladığı sınanabilir öngörülerden biri; yani bu karşılaştırma henüz yapılmış değil.

Soru hâlâ açık

Kuramın ilginç yanı, "yarar nedir?" sorusunu "bu düzen nereden geldi?" sorusuyla değiştirmesi. Doğruysa sağ elinizi sol yarıküre yönetiyor çünkü yarım milyar yıl önce bir balığın gözü görüntüyü ters çevirdi ve sonrasında gelen her devre, sıfırdan kurulmak yerine oradaki düzene eklendi. Yanlışsa, çaprazlaşmanın başka bir nedeni hâlâ ortada bekliyor.

Bunu ayırt edecek veriler görünürde: Kambriyen kafatası izleri, kuş ve timsah devrelerinin haritası, çapraz ile aynı taraflı kablolamanın karşılaştırmalı maliyeti. Hangisinin önce gelip tabloyu değiştireceği şimdilik belli değil.

Fotoğraf: OpenStax College, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4955,4066,28İstanbul14°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiGüneş sistemi testi: komşularımızı ne kadar tanıyorsun?Bir günü bir yılından uzun olan gezegen hangisi? Yan yatmış şekilde dönen hangisi? Güneş sistemi…
Günün burcuYayBugün Yay burcu olarak enerjin oldukça yüksek ve gözlerin yeni ufuklara dönük. 23 Kasım, Güneş'in senin…

Günün sorusu

Göbeklitepe hangi ilimizdedir?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →